HEAVEN– EARTH– HUMAN: THE THREEFOLD DAO

Tran The Hiep. Email: tranthehiep@proton.me

Table of Contents

Part I – The Trinity and the Structure of Thought

1.    The Universality of the Trinity and Triadic Structures

2.    A Metaphysical Interpretation of the Trinity

3.    Triadic Structure and the three Modes of Thought

Part II – The theory of the Three Paths

4.    Cognitive Structure and the Three Paths

5.    On the Three Paths

Part III – Conclusion

 

Introduction

In religion, one frequently encounters the pattern of divine triads: a Trinity or three supreme divine beings. In philosophical and ideological systems, one finds various triadic structures carrying different symbolic meanings. Attempts to explain this great question have been made by religious thinkers, mystics, and philosophers for thousands of years. H. P. Blavatsky declared that all religions originated from a single source of spiritual wisdom. Meanwhile, Carl Jung developed his theory of archetypes within the collective unconscious. This essay adopts a different approach. Through visual-geometric thinking and metaphysical dynamics, it proposes a common underlying structure hidden beneath both Trinitarian symbols and many other widespread triadic forms. This is a three-layer cognitive structure based on the three most fundamental questions through which human beings contemplate reality. From this foundational structure, this work develops the model of the Threefold Dao, built upon three fundamental axes, which can be used to interpret nearly all social phenomena, as well as the development of human civilization. This opens up a wide range of possible applications across many domains of human life, at multiple levels.

PART I – THE TRINITY AND THE STRUCTURE OF THOUGHT

1. The Universality of the Trinity and Triadic Structures:

In religion, one frequently encounters a pattern of three supreme divine beings:

•  In Catholicism, God is said to exist in three Persons: God the Father (1), God the Son (2), and God the Holy Spirit (3). Three, yet One — the Holy Trinity.

•  In Hinduism, there is the Trimurti: Shiva (1), Vishnu (2), and Brahma (3).

•  In ancient Egypt, there were Osiris (1), Isis (2), and Horus (3); or earlier, Amun – Ra – Ptah.

•  In Jewish mysticism, there is the Supernal Triangle: Kether – Chokmah – Binah.

•  In Daoism, there are the Three Pure Ones: Yuqing (1), Shangqing (2), and Taiqing (3).

• ...

Alongside these supreme triads, there are many other triadic structures with different symbolic meanings:

•  In ancient Greece, there were the Transcendentals: Truth (1), Goodness (2), and Beauty (3).

•  In ancient China, there were the Three Sovereigns: the Heavenly Sovereign, the Earthly Sovereign, and the Human Sovereign; or alternatively Fuxi, Nüwa, and Shennong.

•  In the I Ching tradition, there are the Three Powers: Heaven – Earth – Human.

•  In the heavens, there are the Sun – Moon – Stars.

•  In the human being, there are Spirit – Qi – Essence.

•  Within the human body, there are also the three dantian: the Upper Dantian (1) in the head, the Middle Dantian (2) in the chest, and the Lower Dantian (3) below the navel.

•  In Buddhism, there are the Three Sages of the Western Pure Land: Amitābha (1), Avalokiteśvara (2), and Mahāsthāmaprāpta (3); as well as the Three Jewels: Buddha – Dharma – Sangha.

•  ...

One may say that triadic structures are remarkably widespread across many civilizations and religions throughout history, carrying different layers of meaning and symbolism.

This essay proposes a new approach, one that does not rely upon religious interpretation. Within this framework, triadic structures may be viewed as reflections of three fundamental layers of conception: Being, Relationship, and Phenomenon.

 

2. A Metaphysical Interpretation of the Trinity:

This section presents a metaphysical interpretation of the Trinity from the perspectives of geometry, psychology, and the I Ching tradition. From this foundation, the essay proposes a unified framework for addressing several major questions:

•  Why does God have three Persons? Why do the three Persons possess such characteristics?

•  Why do triadic structures appear not only in religion and esotericism, but also in many other fields?

2.1. Question 1: “Why Does God Have Three Persons?”

Let us first examine the issue through geometric reasoning:

•  Many metaphysical traditions hold that in the beginning, before the existence of the universe, God was a single Being. This reality may be imagined as 1 point. Yet an ideal point occupies no space. Therefore, Reality at this stage is a single point within a space that does not yet exist. This may be visualized as the First Person.

•  If an absolute point wishes to manifest further, the first step is self-polarization into two halves. We may imagine a point being stretched outward, thereby forming a line segment (or a line). This may be visualized as the Second Person in the process of manifestation. An ideal line segment, even if extended infinitely into an ideal line, still does not occupy manifest space (visual space). To put it simply: an ideal triangle may be filled with color, whereas an ideal point or line cannot.

•  Therefore, for reality to manifest as a multidimensional entity, a Third Person must necessarily appear beyond the “polarized line” of the Second Person. We may imagine that with 3 non-collinear points, manifest space begins to emerge. Reality is now manifested for the first time as a form possessing spatial dimension. A triangle, with its 3 vertices and 3 sides, may be regarded as the simplest visible form that can be observed, unlike points and lines, which remain dimensionless abstractions. In other words, the number 3 may be viewed as the threshold at which the phenomenal world begins.

•  Thus, if we accept the doctrine of manifestation—that the entire world is the manifestation of God from a single point—then minimal geometric reasoning may imagine the process as follows: from a point to a line segment, from a line segment to a triangle. In this sense, the triangle becomes the first minimal visual form through which God manifests.

•  Might this also be the meaning behind the statement attributed to Plato: “God always geometrizes”?

If this interpretation is correct, then:

•  The Trinity is neither arbitrary nor imposed, but rather the consequence of the metaphysical principles of manifestation. Only when the 3 Persons (or 3 points) are present does manifested reality begin to emerge. In other words, the phenomenal world begins with the number 3 of the triadic structure (“The Three give birth to the ten thousand things”); before three, both monism and dualism belong to the realm of ideas.

•  Thus, the triadic structure is the minimal structure of a manifested entity.

A Metaphysical-Dynamic Perspective on the Activity of the Triangle:

Let us consider a simple model:

•  First Person: God is a single point, with no internal interaction within the structure.

•  Second Person: God becomes a line segment. The elements within the structure may move and interact along a single axis.

•  Third Person: God becomes a triangle. The elements within the structure acquire the capacity for diverse movement, with countless modes of interaction and activity, leading to polymorphic transformations throughout the system.

Let us examine this in greater detail under the following assumptions:

God is the sole existence and self-manifesting reality. He is capable of generating forces that move the elements within His own manifested space (here called endogenous forces). God does not generate external forces to act upon Himself, nor is He acted upon by any force from outside.

•  At the point of origin, God is a single unified point. At this stage, there are no internal interactions within the structure. Since there is no internal space in which activity can occur, and no external force acts upon it, the point remains motionless.

•  In order to manifest and become active, God must restructure Himself by self-polarization. A point stretches itself into a line segment. God can now move the elements within this line. At this stage, God becomes a system possessing internal interaction, but only along its own axis. It cannot rotate in a plane by itself (since there are no exogenous forces). This constitutes a major limitation in terms of manifestation and activity.

•  Therefore, in order to manifest and operate more freely, God must undergo a further restructuring. A third point appears beyond the axis of polarization represented by the Second Person, and the structure becomes a triangle. Unlike a line segment, the internal dynamics produced by the movement and interaction of the elements within a triangle are multidimensional and therefore extraordinarily rich. More importantly, these internal interactions can transform the triangle into other shapes, producing polymorphic transformations (deformation, expansion, contraction, and so forth) throughout the entire system. In other words, the triangular structure creates the possibility of highly diverse movement and transformation—something that neither a point nor a line segment can achieve within its own space.

Thus, within this model of metaphysical dynamics, the triangle is the first minimal form possessing a closed network of interactions, multidimensional activity, and multi-state transformation. (Polygons can do the same, but the triangle is the simplest possible form.)

When viewed from the perspective of psychology, the matter appears as follows:

•  When we use geometric thinking to contemplate the manifestation of God, what we are actually employing is a form of visual imagination. A triangle possesses area, and the human mind perceives an enclosed space. In other words, the mind regards polygons as visual manifestations possessing dimension; among them, the triangle (3) is the minimal form. By contrast, a point (1) and a line segment (2) are treated as abstract existences—that is, conceptual forms rather than genuinely visible forms.

•  Moreover, in the metaphysical dynamic model discussed above, the triangle is also the simplest form capable of motion through endogenous force. Therefore, in human visual cognition, the triangle represents not only existence but also the capacity for movement.

•  Consequently, if God manifests Himself as a triangle, the mind perceives this as both visual and highly dynamic. If God remains in the form of a point or a line segment, the mind regards these as abstract, non-visual entities capable only of axial motion. This issue belongs to the domain of human visual cognition, as reflected in geometry.

Thus, from the perspective of visual-geometric cognition, the Three Persons may not necessarily be the essence of God Himself, but rather the structure through which the human mind perceives God's manifestation into this world.

•  This observation does not deny ontology, mysticism, or metaphysical doctrines concerning the Trinity. Rather, it identifies a psychological basis that may help explain and complement the issue.

•  The important point is that this explanation does not require theological belief, but instead rests upon geometric reasoning. In this way, the Trinity ceases to be an axiom accepted solely through faith and becomes an intelligible structure accessible to visual and geometric understanding.

Let us now examine the symbolic system of Yin–Yang theory in order to observe its similarity to the idea of manifestation.

The original tradition of Yi Studies emerged long before the doctrine of the Trinity. Later, Cao Dai—a religion founded in Vietnam—associated the Three Persons with Taiji, Yin–Yang Duality, and the Four Symbols respectively. Let us examine the validity of this correspondence:

•  Taiji corresponds to the First Person. Taiji is the highest reality that the human mind can conceive. Taiji cannot truly be described, because description requires comparison and contrast. It is often represented by a circle, expressing the idea of "non-polarization" (and therefore also Wuji, the Unlimited). Yet every symbol is relative. A circle, for example, possesses size and is therefore relative. For this reason, the present essay employs the image of 1 single point within a space that does not yet exist to represent Taiji (a circle reduced to the absolute limit becomes a point). In either case, the underlying idea remains the same: a unique, absolute, unpolarized existence.

•  Taiji polarizes itself into Yin–Yang Duality (Yin and Yang), corresponding to the Second Person. Symbolically, Yi Studies represents Yang by a solid line and Yin by a broken line. One can readily see the similarity between this symbol and the image of a point extended into a line segment connecting two polar extremes. Furthermore, Yin–Yang theory often distinguishes between the Principle of Taiji (Li Taiji) and the Qi of Yin and Yang. These belong to the realm of ideas rather than the phenomenal world. This likewise corresponds to the fact that both the point and the line are formless abstractions in geometric thinking, as previously discussed.

•  Yin and Yang generate pairs of opposites (Light and Darkness, Day and Night, Male and Female, and so forth). Though they oppose one another, they also generate and sustain one another. Rather than mutually annihilating, they create a state of dynamic equilibrium and continuous transformation. The movement and interaction of these two opposing aspects are divided into four states—Greater Yin, Greater Yang, Lesser Yin, and Lesser Yang—known collectively as the Four Symbols.

•  "The Four Symbols generate the Eight Trigrams." The Eight Trigrams consist of eight symbols, each composed of 3 lines (3 stacked strokes), representing the first entities of the phenomenal world: Qian (Heaven), Kun (Earth), Li (Fire), Kan (Water), and so forth.

•  Here we encounter a striking correspondence between Yi symbolism and geometry. Within the Four Symbols, each Symbol represents a state arising from the interaction and transformation of opposites, rather than a concrete entity of the phenomenal world. Only with the Eight Trigrams do we find symbols composed of 3 lines, employed to represent phenomena within the manifested world. Whether intentional or not, this 3-part structure resembles the fact that a triangle requires 3 vertices and 3 sides before it becomes a visible form possessing dimension in geometric thought, as previously discussed. This is a fascinating coincidence. It may arise either from a triadic structure inherent in reality itself or from the visual-cognitive structure through which the human mind perceives reality.

Thus, the symbolic system of Yi Studies exhibits a high degree of compatibility with the explanation of manifestation and triadic structures proposed in this essay.

 

2.2. Question 2: “Why do the Three Persons possess such characteristics?”

Section 2.1 explained why the human mind accepts the idea that “God has Three Persons.” Once this premise is accepted, people naturally seek to understand the nature of these Three Persons. This section offers an interpretation of several common understandings found throughout the world.

First, by combining the principles of the Yijing tradition with the preceding analysis, this essay proposes the following interpretation of the characteristics of the Three Persons:

•  Cosmological origin theories hold that in the beginning, before anything existed, only God existed as the sole Being. In Yin–Yang philosophy, this reality is called the Supreme Ultimate (Taiji), which we have visualized as a single point in a space that does not yet exist. As the source from which the world manifests, the First Person is the principle of Initiation, arising from a Being characterized by SINGULARITY. Manifestation theory suggests that the world originates from a thought of the Absolute, an original act of will. Since there is only One, the personified attributes of the First Person are willpower and the force of initiation. Nothing exists outside it; therefore, there is no compromise.

•  “The Supreme Ultimate gives rise to the Yin–Yang Duality; the Yin–Yang Duality gives rise to the Four Symbols.” The Yin–Yang Duality represents polarity. The Four Symbols represent the differentiation and internal operation of Yin and Yang through four states that continuously transform into one another without ever annihilating each other. Therefore, the Second Person is first and foremost POLARIZATION, while also serving as the principle that harmonizes the Relationships arising from the interaction of opposites in DUALITY, thereby sustaining existence. For this reason, this Person is often personified through qualities such as love, compassion, and wisdom.

•  “The Four Symbols give rise to the Eight Trigrams, and the Eight Trigrams generate endless transformations.” The Eight Trigrams symbolize the first entities of the phenomenal world, from which the world of phenomena unfolds without end. Thus, the Third Person is the principle of MANIFESTATION, Movement, and the generation of MULTIPLICITY. As reality manifests ever further, complexity, subtlety, and intelligence continue to increase (“the Eight Trigrams generate endless transformations”). Consequently, the personified attributes of this Person are understood as intelligence, creativity, and dynamic activity.

•  From this perspective, the Three Persons carry the fundamental meanings of SINGULARITY – POLARIZATION – MANIFESTATION, corresponding respectively to Being – Relationship – Phenomenon, as well as Will – Love – Wisdom, based upon logical reflections on the process by which reality manifests itself.

Let us now examine several interpretations of the Three Persons:

In Hinduism, there is the Trimurti: Shiva – destruction (1), Vishnu – preservation (2), Brahma – creation (3).

•  This personified interpretation in Hinduism is very close to the framework proposed in this essay, with one notable difference: Shiva, corresponding to the First Person, is the god of destruction.

•  The reason lies in the Hindu conception that the universe manifests cyclically (manvantara): creation, preservation, destruction, and then creation again. Before a new cycle can begin, the old must be destroyed. Thus, Shiva represents the destructive aspect of the First Person, while implying that a new beginning will emerge after destruction.

According to Ancient Egyptian religion: Osiris – Isis – Horus.

•  Osiris is associated with death and judgment, corresponding to the First Person (showing a certain similarity to Shiva). Isis symbolizes nurture, protection, and healing, fitting the harmonizing nature of the Second Person. Horus is the god of new life and the heavens, corresponding to the manifesting nature of the Third Person.

•  Notably, this is a Father–Mother–Child model, possessing a highly personified character.

According to H. P. Blavatsky, founder of Theosophy in the nineteenth century, the universe unfolds through the following process of manifestation:

•  Following the Absolute comes an unmanifested Logos, referred to as the “First Cause.” This corresponds to the First Person.

•  Spirit–Matter, or Life, corresponds to the Second Person. This concept of “Spirit–Matter” appears to represent a union of spirit and matter. Its dual nature closely resembles the Yin–Yang Duality.

•  The Third Person is called Cosmic Ideation, Mahat, or the Universal Mind, the Soul of the Cosmos. Its qualities of intelligence and world-formation are very close to the framework of Manifestation and Intelligence associated with the Third Person in this essay.

Alice Bailey, a twentieth-century Theosophist, inherited Blavatsky’s triadic model and systematized it in greater detail:

•  First Person: Unmanifested God. Father. Will. Positive energy.

•  Second Person: Spirit–Matter, Life. Son. Consciousness. Love–Wisdom. Neutral energy.

•  Third Person: Cosmic Ideation, Universal Soul. Holy Spirit. Form. Active Intelligence. Negative energy.

•  These personified attributes—Will, Love–Wisdom, and Intelligence—are remarkably close to the framework of Will, Love, and Wisdom proposed in this essay.

In Buddhism, there is the Western Pure Land Triad: Amitābha – Courage (1), Avalokiteśvara – Compassion (2), Mahāsthāmaprāpta – Wisdom (3).

•  From one perspective, Buddhism is a non-theistic religion. Yet from another perspective, Amitābha, Avalokiteśvara, and Mahāsthāmaprāpta may be understood as symbolic representations of the Three Persons.

•  Amitābha symbolizes Courage and serves as the originating Buddha, corresponding to the First Person. Avalokiteśvara symbolizes Compassion and corresponds to the harmonizing function of the Second Person. Mahāsthāmaprāpta symbolizes Wisdom and corresponds to the manifesting function of the Third Person.

•  The meaning of this triad is also very close to the model proposed by Alice Bailey.

Thus, this provides a possible answer to the question: “Why do the Three Persons possess such characteristics?”

•  Different religions and schools of thought offer different interpretations of the Three Persons; the Christian doctrine of the Trinity is not the only one. Some traditions employ different deities to represent the idea of three supreme principles. Others attribute personified qualities to God. These differences arise from cultural, historical, and philosophical contexts, yet all appear to refer to a common triadic structure.

•  Most importantly, regardless of how they are understood, these are ultimately different ways in which human beings conceive of God. Consequently, every interpretation is limited and conditioned by the human mind.

•  Once this is understood, one may move beyond differences in expression and look more deeply into the underlying structure and essence of the matter.

 

3. Triadic Structure and the three Modes of Thinking:

Based on the arguments presented above, theology exhibits a recurring pattern of Three Persons, with the following corresponding matrix:

•  First Person: Father – Shiva – Osiris – Jade Pure One (Yu Qing)…

•  Second Person: Son – Vishnu – Isis – Supreme Pure One (Shang Qing)…

•  Third Person: Holy Spirit – Brahma – Horus – Grand Pure One (Tai Qing)…

When examined from multiple perspectives, these Three Persons, or Three Aspects, can be understood as a multi-layered structure:

•  At the theological level: they represent the essence or manifestation of God, unfolding into reality and known through revelation.

•  At the level of cognition (manifestational aspect): the triad (three components) is the minimal model that visual-geometric cognition can perceive as a clearly structured manifestation.

•  At the level of cognition (dynamic aspect): the human mind conceives of the triangle as the minimal form capable of free movement driven by internal dynamics.

=> In other words, this is how the human mind structures reality through visual-geometric cognition. From this perspective, the Three Persons in the sense of the “Trinity” (three yet one) are imagined as a triangle—a minimal form capable of both manifestation and autonomous motion.

Thus, these are two different approaches to reality. The psychological interpretation does not negate the metaphysical one; rather, it provides an additional layer of explanation and reveals a common denominator in human cognition: these two approaches can be seen as two different levels of reading the same underlying structure.

•  From the perspective of metaphysical dynamics, this essay proposes that the process of divine/reality manifestation can be generalized into a foundational three-step principle: (1) UNITY => (2) POLARIZATION => (3) MANIFESTATION, corresponding respectively to: (1) Being – (2) Relation – (3) Phenomenon.

•  This process of manifestation corresponds directly to the model of the I Ching: (1) Taiji => (2) Yin-Yang Duality, Four Symbols (3) Eight Trigrams => …

(Note: in some Cao Dai interpretations of the I Ching, the Four Symbols are associated with the Third Person. However, the Four Symbols actually represent the internal relational dynamics within Yin-Yang. Within the analytical framework of this essay, both the Yin-Yang and the Four Symbols belong to level (2) Polarization and Relation, while the Eight Trigrams correspond to level (3), Phenomena and Manifestation.)

This model allows for a consistent interpretation of triadic structures across various esoteric traditions. In it, the Three Persons/ Three Aspects are personified as Will–Love–Intelligence, or similar ideas such as Courage–Compassion–Wisdom, Truth–Goodness–Beauty, etc.

•  The same triad can be viewed in different ways: as the structure of reality (Being–Relation–Phenomenon), as a process of manifestation (Unity–Polarization–Manifestation), or as functional roles in life (Purpose–Mediation–Creation)…

•  Different interpretations are merely projections of the same underlying structure, depending on the observational reference frame.

Interestingly, the threefold progression of (1) Unity => (2) Polarity => (3) Manifestation appears to be a recurring pattern that can be found in many aspects of life:

•  For example, in nature, the formation of a new living being typically undergoes three stages: (1) Fertilization => (2) Cell division => (3) Birth.

•  Likewise, in human creative activity, many things arise through (1) Idea => (2) Contemplation => (3) Actualization:

+ Building projects: Idea => Design => Construction.

+ Music composition: Inspiration => Melody => Musical piece.

+ Creative writing: Idea => Plot => Literary work.

•  …

On this basis, the essay constructs a summary table in which each row represents a corresponding triadic system within the same level of meaning. All of them can be interpreted through the common structure of Unity – Polarization – Manifestation, as follows:

Principle	1 – Unity	2 – Polarization	3 – Manifestation
Meaning	Being	Relation	Phenomenon
Christianity	Father	Son	Holy Spirit
Hinduism	Shiva	Vishnu	Brahma
Egypt	Osiris	Isis	Horus
Taoism	Jade Pure One	Supreme Pure One	Grand Pure One
H. P. Blavatsky	Unmanifested God	Spirit–Matter	Cosmic Ideation
Alice Bailey	Will	Love-Wisdom	Active Intelligence
Human being	Spirit	Soul	Body
Philosophy	Monism	Dualism	Triadism
Ontological form	Unity	Polarity	Multiformity
Function	Origination	Interaction	Manifestation
Cognition	Abstract	Polarized	Manifested
Psychology	Will	Emotion	Intellect
Activity	Existence	Interaction	Creation
Geometry	Point	Line segment	Triangle
Dynamics	Static	Restricted motion	Free motion
…

The question then arises: “Why is it that not only in theology and esoteric traditions do we find triadic structures, but also across many other fields?”

•  First, it is entirely possible that this reflects an actual manifestation of reality as observed by human beings.

•  Second, when one attempts to divide an object, phenomenon, or process, there are countless ways to partition it into more than two components (multiplicity). However, the triadic structure (three components) appears to be the minimal model that the visual-geometric cognition can grasp as a structured form with both manifestation and dynamics. With fewer than three—when reduced to two (duality)—the mind tends to perceive it as an internal relation between two poles, not yet as a fully manifested, visually graspable structure. When reduced to one (unity), there is no longer any structural differentiation or relational framework at all.

•  (Note: the world also has models such as the Four Elements (Tetra), the Five Elements (Wu Xing), and the Seven Rays (seven fundamental energies)… However, all of these models belong to the level of Phenomena, characterized by diverse manifestations and potentially infinite layers of classification – i.e., pluralism. In contrast, the number 3 refers to the three stages describing the process of emergence, or the three layers of cognition through which reality is understood. This issue will be further clarified in the following sections of the paper.)

From the perspective of human cognition, at a philosophical level, the author identifies three modes of contemplation:

•  The Contemplation of Being: This refers to reflection directed toward the origin, principle, or essence of a subject (such as God, reality, or existence). Within philosophical systems, this level corresponds to highly metaphysical concepts such as Taiji (I Ching), Dao (Laozi), Suchness or “form is emptiness” (Buddhism), Parabrahman (Hinduism), etc.

•  The Contemplation of Relations: This refers to reflection on polarity and the relationships between opposing aspects. Within various traditions, this includes Yin and Yang, Spirit and Matter, Being and Non-being, Right and Wrong, Existence and Non-existence, and so on.

•  The Contemplation of Phenomena: This refers to reflection on manifested phenomena and their diversity. This mode of thinking typically leads to classification systems and explanatory frameworks of phenomena. Systems such as the Four Elements, Five Phases, Seven Rays, etc., as mentioned earlier, can be understood as belonging to this level of cognition.

Furthermore, upon closer examination of human cognitive patterns, the author identifies a triadic structure of thinking itself:

•  Monistic thinking (singularity): Thinking oriented toward purpose, origination of ideas, and decision-making. In everyday life, this mode asks questions such as “What is the goal?” or “What should be initiated?”

•  Dualistic thinking (duality): Thinking oriented toward differentiation, evaluation, and balance. In everyday life, this mode asks questions such as “Is this right or wrong, good or bad, beneficial or harmful?”

•  Pluralistic thinking (multiplicity): Thinking oriented toward diversity, multi-factor integration, and creativity. In everyday life, this mode asks questions such as “How can this be done effectively, beautifully, or optimally?”

These are three distinct modes of human cognition regarding reality, and they may correspond respectively to the Three Persons, or to the structure of (1) Being – (2) Relation – (3) Phenomenon, or to the process of manifestation (1) Unity – (2) Polarization – (3) Manifestation, depending on the interpretive frame.

The essay approaches triadic structures as forms that are simultaneously epistemological and metaphysical, without committing exclusively to either dimension.

 

PART II  – THE THEORY OF THE THREE PATHS

4. Cognitive Structure and the Three Paths:

In Part I, this work established a foundational system of principles: (1) Unity – (2) Polarization – (3) Manifestation, as a way of understanding the manifestation of the Divine into the Three Persons. From a theological interpretive perspective:

•  From 1 Absolute Being, manifestation unfolds into 3 aspects—3 distinct types of energy. Everything in the world is influenced by all three fundamental energies, differing only in their relative proportions. This is analogous to the 3 primary colors: red (1), blue (2), and yellow (3); every color in the world arises from these three, differing only in mixture ratios. This corresponds to the principle: “One gives rise to Two, Two gives rise to Three, and Three gives rise to the Myriad Things,” as well as “One Qi transforms into the Three Pure Ones.”

•  According to this framework, human beings are also born under the influence of all Three Persons, though with differing degrees of dominance. The dominant influence determines the overall orientation of an individual’s life.

When manifested in human life, these three principles can be recognized through three distinct cognitive tendencies: monistic thinking, dualistic thinking, and pluralistic thinking (as presented in Part I).

•  Every individual is capable of thinking in all three modes, but the degree of these cognitive tendencies varies across people. In other words, each person has a dominant cognitive orientation. This dominant mode shapes personality, guides choices and decision-making, and ultimately influences the overall trajectory of one’s life.

In this Part II, the essay borrows the terminology of the Three Powers (Heaven–Human–Earth) to classify individuals into three groups based on their dominant “energy” or cognitive orientation, and to outline their general life tendencies. Specifically:

•  Heavenly Path individuals: their dominant cognition is monistic thinking, corresponding to the First Person or Unity.

•  Human Path individuals: their dominant cognition is dualistic thinking, corresponding to the Second Person or Polarization.

•  Earthly Path individuals: their dominant cognition is pluralistic thinking, corresponding to the Third Person or Manifestation.

 

4.1. The Heavenly Path:

The world is said to originate from a Thought or Will of the Absolute, undivided Being. Therefore, the Heavenly Path arises from the supreme Taiji (Great Ultimate), and is the path of origination, will, power, and unity.

With this energetic characteristic, individuals of the Heavenly Path tend to operate in fields such as politics, military affairs, organization, and management. Their general tendency is to ascend to positions of authority and to direct the actions of others.

•  Heavenly Path individuals typically have a concrete purpose behind every action, possess a broad strategic vision, and are more concerned with macro-level issues than details. Strategic maneuvering and political calculation are often the means by which they achieve their goals.

The strong will of Heavenly Path individuals often places them at the forefront of social development. However, they also tend to disregard the will of others and impose their own plans and directions upon people around them. In politics, this manifests as manipulation or coercion through policies and laws; in the military sphere, it manifests as sweeping force and violence.

•  The strengths of Heavenly Path individuals are courage, strong will, determination, and persistence.

•  Their weaknesses lie in an excessive orientation toward power and rigid will, which may lead to violence, cruelty, and a lack of compassion (a quality associated with the Human Path).

As a path of power, the Heavenly Path manifests differently across levels of development:

•  At lower levels of development, individuals of the Heavenly Path direct their will toward personal power and the fulfillment of ego-driven aims.

•  As development progresses, although traces of the ego may remain, their will gradually becomes more impersonal, serving larger ideas such as a nation, an era, or a civilizational mission.

At higher levels of development, Heavenly Path individuals become kings and great conquerors who shape entire epochs. These may include state founders such as Qin Shi Huang, Genghis Khan, or Washington; rulers who bring prosperity and stability (the “kingly way”) such as Emperor Taizong of Tang or Elizabeth I; imperial conquerors such as Julius Caesar, Alexander the Great, or Napoleon; or outstanding military strategists such as Sun Tzu, Trần Hưng Đạo, or Suvorov.

•  Heavenly Path individuals are those who generate and establish systems of order—from tribal structures to territorial states, nations, and even supranational systems—ranging historically from slave societies and feudal systems to modern state institutions.

The symbol of the Heavenly Path is the Sun (the Solar principle), ruler of the heavens. The Sun is both an essential condition for life (without it, life cannot exist) and, in certain contexts, a force of destruction. This is why Shiva is also regarded as a destroyer—the destruction of the old is necessary before the emergence of the new. Similarly, figures such as Qin Shi Huang or Genghis Khan embody a will of “breaking mountains and opening lands,” destroying existing orders in order to establish new ones.

The saying “One general’s success leaves bones of ten thousand” reflects the nature of the Heavenly Path. Such individuals consider themselves number one (Taiji, the highest), with their plans above all else, and all others as secondary. They are willing to initiate wars of extreme violence that ordinary people would hesitate to undertake. The history of warfare in humanity is largely shaped under the command of Heavenly Path individuals. The classical saying “Heaven and Earth are not benevolent; they treat all things as straw dogs” also reflects this principle of the Heavenly Path.

 

4.2. The Human Path:

The Human Path originates from the Yin–Yang duality, and is the path of harmonization, compassion, and wisdom.

Within the framework of Spirit–Qi–Essence, the Human Path corresponds to Qi. Qi includes Yin and Yang, which oppose yet attract each other, thereby generating a relational field of interaction between 2 opposing poles that continuously cycles and transforms (as expressed in the Four Symbols). This leads Human Path individuals to constantly reflect upon the relationship between themselves and their surrounding environment, as well as with other people.

With this energetic characteristic, individuals of the Human Path tend to engage in fields concerned with the HUMAN CONDITION. They often become teachers, counselors, strategists, advisors, psychologists, writers, and thinkers who deeply contemplate human issues. If they discover a spiritual ideal, they may enter the religious path and step onto the Way of cultivation.

•  If Heavenly Path individuals are political or military leaders, then Human Path individuals are the ‘feather-fan’ advisors, strategists who deliberate upon and analyze the course of events. A political leader without advisors cannot succeed, while advisors without a leader have no field in which to exercise their ability.

The development of the Human Path unfolds through the interaction of opposing forces as follows:

•  At earlier stages of development, Human Path individuals also exhibit certain weaknesses. They tend to be overly idealistic and impractical, lacking decisiveness in action, and may become absorbed in theoretical discourse detached from practice. Emotional attachment can easily lead them astray, while excessive sensitivity and credulity make them vulnerable to deception. When exposed prematurely to spiritual teachings without sufficient discernment, they may fall into superstition.

•  In everyday human life, constant interpersonal conflicts give rise to the need for mediation and the harmonization of relationships in order to reduce tension. At the same time, continuous reflection upon experience leads to the accumulation of wisdom and insight. Between individuals, relational interaction gives rise to human sentiment. Toward the end of the path, after long contemplation of human existence and worldly affairs, love becomes non-egoic and transforms into compassion and universal benevolence.

•  In ordinary life, Human Path individuals are often not particularly conspicuous. Their strengths—such as kindness or common sense—do not easily stand out. However, at their highest level of development, they become great Sages and Philosophers whose influence transcends time. These include figures such as Śākyamuni Buddha, Jesus, Plato, Confucius, and Laozi—whose intellectual and spiritual impact spans thousands of years and is widely revered. The defining essence of their thought is wisdom and compassion (benevolence, love, or universal kindness).

Therefore, the Human Path is the path of preservation (Vishnu), the path of wisdom (Buddha), the path of love (Jesus), and the path of salvation and compassion for sentient beings (saints and bodhisattvas). Its symbol is the Moon (Lunar principle)—reflecting human existence, gently illuminating without burning or harming life.

 

4.3. Earthly Path:

“Four Symbols give rise to the Eight Trigrams; the Eight Trigrams transform without end.”

The Earthly Path is the path of Manifestation, creativity, and intelligence. Whereas the Sun carries the force of overwhelming destruction, then Mother Earth (Gaia) emphasizes creation (Brahma): all things proliferate, and a hundred flowers bloom in abundance.

•  The Heavenly Path is oriented toward spirit, will, and power; the Human Path is oriented toward thought, compassion, and worldview; the Earthly Path is oriented toward intelligence, mastery of matter, and diverse creativity within the realm of phenomena.

Those who belong to the Earthly Path are therefore extremely numerous and diverse, spanning virtually all fields and professions in society, with many sub-branches: mathematics and engineering sciences; arts; design and architecture; commerce and trade, and so on.

•  Within an organization, Heavenly Path individuals are typically the leaders and commanders; Human Path individuals are strategic advisors; while Earthly Path individuals are the technicians and practitioners who directly execute and complete the work.

With their intelligence and creativity, Earthly Path individuals form the core group responsible for building the material civilizations of the world.

•  The development of intelligence enabled prehistoric humans to use tools, discover fire, then domesticate animals, cultivate crops, hunt more effectively… gradually forming the various civilizations throughout human history.

•  Intelligence is expressed through creativity, and creativity appears everywhere: from new cuisines, new fashion designs, remarkable works of art, to architectural structures that transcend time.

•  In the modern era, humanity has witnessed an explosion of intelligence: scientific discoveries, industrial revolutions, and universal education systems focused on material intelligence… have rapidly transformed the face of the Earth, giving rise to the modern world. This is the power of the Earthly Path.

Therefore, while the Heavenly Path produces the most forceful and determined individuals, and the Human Path produces the wisest and most compassionate sages, the Earthly Path produces the most intellectually capable and creatively gifted people in the world.

•  These include Pythagoras, Copernicus, Leonardo da Vinci, Newton, Faraday, Mendeleev, Einstein, Edison, Tesla… and countless other great minds.

Exploitation and mastery of matter is the strength of Earthly Path individuals. However, matter can also become a trap that binds human beings within it.

•  Money is the most obvious example. Gold is born within the earth, and money is likewise a crystallization of the Earthly Path. Earthly Path individuals are often more capable of generating wealth in the material world; many modern technological billionaires belong to this category. But while making money may be easy, letting go of it is difficult. One may create wealth, yet become governed by it; and when the mind is controlled by matter, liberation is impossible.

•  There are also subtler forms of “materiality.” For example, scientists absorbed in research on the material world, artists captivated by sensory beauty in form and sound, or architects and engineers endlessly constructing one project after another…

•  The problem of matter is its infinite variability—its endless transformations (“the Eight Trigrams transform without end”). One can become lost in this labyrinth across countless lifetimes without finding a way out, or without ever recognizing the need to seek the Way. In this sense, it is sometimes called ‘instrumental intellect’, as opposed to ‘wisdom’: simple, yet profoundly illuminating intelligence.

If the Heavenly Path is the Sun, and the Human Path is the Moon, then the Earthly Path is the Stars—countless celestial bodies scattered across an infinite sky.

 

5. Theory of the Three Paths:

The three modes of thinking arise from the fundamental principles of (1) Singularity – (2) Polarity – (3) Manifestation, corresponding respectively to the ontological layers of Being – Relation – Phenomenon.

•  Why do some people gravitate toward politics, others toward religion, and others toward technology? It is the psychological orientation of each individual that guides their choices, and different choices lead to different life trajectories.

•  However, the influence of the Three Paths on human beings is not a form of deterministic fate; rather, it follows a regulating principle of energy or consciousness. According to the principle that “like sounds resonate, like energies attract,” it is precisely one’s energy of consciousness that draws one into a corresponding current. The image that "clouds drift with the winds of their own altitude" offers a simple illustration of this idea.

•  At the same time, the Three Paths are not three absolutely separate groups of people. Every individual carries all three modes of thinking, but in different proportions, thereby producing different tendencies in cognition and action. The examples provided (Lao Tzu, Napoleon, etc.) are merely illustrations of the dominant tendency, not a rigid classification system. Different cognitive energies generate different paths (dao), yet all Three Paths ultimately remain within the Great Dao. This is analogous to three currents within the same ocean. Therefore, it should not be mistaken that this is merely a form of categorization.

Moreover, the structure of thinking is a deep psychological driving force in human beings, which then manifests into all levels of social activity. It can be imagined as three types of energy or three vectorial forces guiding social expressions. Once this is understood, the cognitive structure provides a reference framework for interpreting many aspects of human existence.

For example, in religion:

•  From a human-centered perspective, each religion can be seen as a sub-path (a ‘minor path’) within the Human Path, with variations depending on the degree of influence from the Heavenly and Earthly energies. Buddhism bears a strong imprint of the Human Path, where compassion and enlightenment are emphasized. Abrahamic religions (Judaism, Christianity, and Islam) also belong to the Human Path, but are strongly influenced by the Heavenly Path, tending toward theocracy, obedience, and often involving “holy wars.” Taoism, on the other hand, carries influence from the Earthly Path, emphasizing “techniques”, cultivation of qi, alchemy, and so on.

•  When examining a religion, there are typically three components: the ultimate principle, doctrine, and community of practitioners. For example, in Buddhism these correspond respectively to Buddha, Dharma, and Sangha (the Three Jewels). The ultimate principle corresponds to Heaven, referring to the ontological foundation or transcendent source of belief. Doctrine corresponds to Humanity, explaining relationships, interactions, guidance, and moral instruction. The religious community corresponds to Earth, producing the diverse and manifold manifestations of the religion.

•  Within a religion, there are also internal branches. For example, Buddhism has the Three Vehicles: Pratyekabuddhayāna, Bodhisattvayāna, and Śrāvakayāna. The Pratyekabuddha path is a path of will, self-awakening, corresponding to Heaven. The Bodhisattva path is a path of compassion directed toward sentient beings, corresponding to Humanity. The Śrāvaka path is a path of wisdom through extensive learning, corresponding to Earth.

Another example from mathematics, belonging to the Earthly Path:

•  In mathematics, a theorem is typically formed through three steps: (1) Axioms – (2) Deduction – (3) Theorem. Axioms are given starting points that are either self-evident or unprovable, corresponding to Heaven. Deduction is the process of examining and interpreting relationships, corresponding to Humanity. The resulting theorem and its consequences correspond to Earth, producing diverse manifestations.

We may also consider the field of politics, which belongs to the Heavenly Path:

•  Sun Yat-sen’s Three Principles of the People consist of: Nationalism (national independence) – Democracy (civil rights and freedom) – People’s Livelihood (social well-being). These can be interpreted as follows: National independence corresponds to the autonomy of the state’s ontological foundation, thus Heaven. Civil rights correspond to relational structures among individuals in society, thus Humanity. People’s livelihood corresponds to material and social well-being, thus Earth.

•  In addition, under the system of “separation of powers,” state power is divided into three branches: Legislative – Judicial – Executive, which from a functional perspective can be mapped as Legislative = Heaven, Judicial = Humanity, Executive = Earth. However, when these institutions are viewed as National Assembly – Court – Government, the mapping shifts at the societal level: National Assembly corresponds to Humanity (social relations and civil representation), Court corresponds to Heaven (judgment, decisiveness), and Government corresponds to Earth (punishment, execution). This reveals the multi-dimensional nature of the structure, where mappings may shift depending on the observational frame.

In addition, we may contemplate the flow of historical eras as being driven by different types of “energies.”

•  For example, in the feudal period, the state was characterized by a highly imposing will, where the attributes of Heaven were dominant and clearly expressed. Later, republican and democratic systems emerged in an attempt to balance power and protect the people; constitutions replaced the will of a single ruler with the collective will of the people. This model can be understood as an expression of the Human Path. In the present era, there is increasing discussion of ‘technocratic governance,’ where technological and engineering systems are applied to administration. This represents the manifestation of the Earthly Path.

•  In terms of the temporal dimension in human conceptualization, it appears that the Past corresponds to Heaven (singularity – origination), the Present corresponds to Humanity (duality – interaction), and the Future corresponds to Earth (multiplicity – manifestation). However, whether the actual trajectory of civilization truly follows this sequence of principles, or whether it is merely a perceived correlation, remains a question that requires further examination.

This concerns the “macrocosm.” We may also reflect upon the “microcosm” in a similar way:

•  Taoism states that the human body contains three dantian (upper, middle, and lower), and at a higher level, the human being is a triadic integration of Spirit – Qi – Essence. Western esoteric traditions similarly propose that the human being consists of Spirit – Soul – Body.

•  We may interpret Spirit as corresponding to Heaven, Soul/Qi as corresponding to Humanity, and Body/Essence as corresponding to Earth.

And of course, human society is not static, but rather a dynamic system of continuous interaction. One example of the interaction between individuals belonging to the Heavenly Path, Human Path, and Earthly Path in social life can be described as follows:

•  In ancient feudal systems, we can observe a tripartite structure of roles: a king or feudal lord corresponding to Heaven; a group of advisors corresponding to Humanity; and a group of administrators and executors corresponding to Earth.

•  The executive group (Earth) typically does not debate or advise the ruler; instead, they focus on efficiently implementing decisions once they have been made.

•  Meanwhile, the advisory group (Humanity) functions as a ‘reservoir of wisdom’ for the ruler. When decisions must be made, the ruler consults the advisors, who evaluate the situation in terms of relationships, advantages and disadvantages, right and wrong, short-term and long-term consequences, and so on. Their counsel may significantly influence the final decision.

•  In many cases, advisors are wise individuals whose counsel, when heeded by rulers, leads to favorable outcomes. Historically, some sages even became teachers of kings (e.g., Aristotle), and were highly respected and consulted. However, due to differences in dominant cognitive orientation, rulers and advisors often diverge in worldview and priorities. In many historical and literary cases, rational analysis by advisors may conflict with the ruler’s personal goals or ego, resulting in negative consequences for the advisory group. Conversely, rulers who ignore sound advice often suffer long-term consequences.

•  In historical reality, it has been observed that when power becomes overly concentrated without constraints, it is easily abused. This gives rise to the need for separation, distribution, and control of power—one of the key motivations behind modern republican and democratic institutions. In other words: Use Humanity to regulate Heaven and guide Earth.

When observing life in this way, we may see that these cognitive principles cannot exist independently; they depend on and complement one another, both within each individual and at the level of society:

•  Heaven gives purpose and direction, but Heaven without Humanity can easily become authoritarian and oppressive.

•  Humanity gives harmony and wisdom, but Humanity without Heaven may lack purpose, and without Earth it may fail to act effectively.

•  Earth gives creativity and the capacity for manifestation, but Earth without Humanity easily becomes soulless technocracy.

Thus, once the structure of thinking is understood, human beings and human society can be viewed from a deeper and more causal perspective. And with right understanding, humanity may be able to transform society for the better. For example:

•  In personal life, every human being needs a purpose and meaning in life (Heaven), relationships, thought, and morality (Human), as well as a rich material life and diverse activities (Earth). A deficiency in any one of these aspects inevitably brings certain difficulties to life. For instance, a person may live simply and virtuously, and be respected by others, yet remain troubled because he cannot afford his children's education or medical treatment in times of illness. Or a person may be wealthy and successful, yet in old age feel empty, seeing life as a meaningless dream devoid of purpose. Or a person may possess power and success, but at the cost of an unhappy family life, and in old age regret being resented and left without loved ones by his side. Thus, an ideal life may be one in which a person achieves a balance among the three dimensions of Will, Compassion, and Intellect, and finds fulfillment in Purpose, Human Relationships, and Practical Life.

•  In family life, there are independent individuals (Heaven), relationships between husband and wife, parents and children, siblings, and so forth (Human), as well as a diverse material and practical foundation of life (Earth). Similar to personal life, deficiency in any one area may lead to imbalance. The absence of family members (Heaven), conflicts within family relationships (Human), or poverty (Earth) are all major issues that can profoundly affect a family. An ideal family strives for wholeness in all three of these dimensions.

•  When reflecting on education, one can observe a significant imbalance. Contemporary education places excessive emphasis on material knowledge (Earth), in comparison with purpose and meaning in life (Heaven), and with human relationships, thought, and morality (Human). This imbalance may stem from a distortion in the purpose and meaning of education itself (Heaven), as well as insufficient attention to the formation of character and the cultivation of human relationships (Human). As mentioned earlier, human beings need not only employment and material livelihood (Earth), but also harmony in their relationships (Human) and a sense of purpose and ideals in life (Heaven). The education of the future may therefore need to be reoriented toward greater balance, helping individuals to pursue a more complete life rather than focusing solely on material concerns as it largely does today.

•  In social organization, it must be remembered that the human being is both the foundation and the center. From the perspective of the Three Paths, every human being possesses certain fundamental needs: the need for autonomy over one's body and ideals (Heaven), the need for freedom of thought and choice (Human), and the need for diverse creative activities (Earth). These needs must be understood and respected, because they belong to human nature itself; when they are violated, tensions and fractures inevitably arise within society. By understanding these fundamental needs, humanity may create more reasonable social institutions that safeguard human rights (which arise from these needs), thereby fostering a more humane and sustainable society.

These are only a few examples illustrating how the Three Paths may serve as a lens through which to examine and correct imbalances in life. As a foundational structure, the Three Paths can be applied to countless domains of human life: organization, business, politics, society, family, science, technology, and many others. The potential applications of the Three Paths may be as rich and diverse as human society itself, for they are connected to the most fundamental patterns of human thought — from which all diversity has emerged.

•  For instance, one of the most significant issues of our time is the emergence of Artificial Intelligence (AI). Alongside the hopes placed in it, many people are concerned that AI may bring destruction in various ways — for example, through AI-assisted totalitarian societies, or even a dystopian future in which AI rules rather than serves humanity. In the light of the Three Paths, such dangers may be understood as manifestations of imbalance: when technology (Earth) becomes excessively powerful, yet is directed toward misguided purposes (Heaven) and lacks humane guidance (Human). Understanding this, humanity can develop and use AI as a powerful intellectual force to help transform the material world in accordance with the purpose of serving humanity.

 

PART III – CONCLUSION

a) On the structure of triadic systems:

Patterns of the Holy Trinity, supreme triadic deities, and various triadic frameworks carrying symbolic meanings appear consistently throughout the history of human civilization. This is a fascinating topic that has attracted the attention of major philosophical minds for thousands of years.

•  Since the late 19th century, H. P. Blavatsky sparked widespread debate with her claim regarding a common ancient source of universal wisdom and her identification of structural similarities in triadic theological concepts. Alice Bailey later inherited and developed an extensive system of esoteric psychology that is highly elaborate and noteworthy.

•  However, both approaches rely heavily on metaphysical revelation, which limits accessibility for rational or empirically oriented thinkers.

Although metaphysical and revelatory claims cannot be formally proven, this paper appears to have identified a more fundamental underlying structure—a pattern beneath all triadic systems. That is a three-stage generative sequence:

(1) Singularity => (2) Polarity => (3) Manifestation

which reflects a corresponding structure in human cognition:

(1) Being – (2) Relation – (3) Phenomenon

That is a cognitive template within the human mind.

A large number of triads surveyed show that they reflect different projections of the same underlying structure, though expressed in different languages or symbols.

•  In other words: there may be a common pattern for all religions and systems of thought across the world.

This pattern seems to reflect the way humans attempt to understand reality in its entirety:

•  “What is the essence of this matter?” => Being.

•  “What relationships does it have?” => Relation.

•  “How does it manifest?” => Phenomenon.

Might this be the key to unlocking this mystery?

 

b) On the interpretation of human beings:

The discovery of the underlying structure led to the formulation of the triad of cognition (monism, dualism, and pluralism), or the Threefold Dao. This, in turn, allows for a deeper exploration of human thought itself.

At the individual level, one may engage in self-reflection to better understand one’s own consciousness and to recognize one’s dominant characteristics. Once these dominant characteristics are understood, one may further reflect on the causal conditions and choices in one’s life.

•  When one understands the Dao and understands oneself, one may consciously walk the path of the Dao, rather than being unconsciously carried along by the currents of life. “Know thyself” thus becomes a key that opens the gate to the Dao.

At the macro level, cognitive structure forms the foundation of human civilization as a whole. Understanding it allows us to interpret civilizations and historical processes as manifestations and consequences of underlying cognitive structures.

And here is an illustration of the Threefold Dao model:

•  This paper has only outlined a few examples of how the foundational triadic structure can be used to understand and improve the human world. It remains a vast field, open for further exploration and research.

And who knows, perhaps with all these understandings, humanity may be able to usher in a new era of peace and happiness?

c) The fundamental question of reality:

Thus, this paper suggests a foundational structure that may be used to interpret reality, society, and human cognition alike. The structure of Being–Relation–Phenomenon seems to reflect some of the most fundamental contemplations of the human mind when it strives to touch reality.

The final unresolved question remains:

Is human cognition structuring reality, or is reality itself imprinting its structure upon human cognition?

— That is the question.

 

------------------

 

APPENDIX

Dear readers of the English version of this work,

This book was originally written in Vietnamese, because I — Trần Thế Hiệp, its author — am Vietnamese. I know English, but not sufficient to write such a book in English. Therefore, after completing the Vietnamese version, I translated it into English with the help of AI. Although the translation is fairly good, and I have also reviewed it, certain errors are unavoidable. I sincerely apologize and ask for your kind understanding. Please bear with any awkward phrasing, and try to see the deeper meanings I am trying to convey.

In addition to these unavoidable errors, I am also aware that this book contains a number of Eastern terms that may be unfamiliar to some Western readers. Therefore, in this Appendix, I would like to provide further clarification for better understanding.

Dao:

•  Dao, or Tao (道): This term is sometimes understood as a religion, but its original meaning is “the path,” or a way of life… In the Dao De Jing (or Tao Te Ching), it was used to refer to the Absolute, or the source of all things. In this sense, Dao is very close to the “Taiji” (Supreme Ultimate).

•  In this book, the three components of the foundational structure, three principles, three directions of thought, three vectorial forces… are collectively referred to as the Threefold Dao (‘Tam đạo’ in Vietnamese).

Heaven, Human, and Earth:

•  These are the three components of Three Powers, a concept related to the Eastern study of the I Ching (Yijing), which summarizes the universe as being governed by three major forces. Each trigram in the Bagua consists of three lines (yao), which from top to bottom correspond respectively to Heaven, Human, and Earth.

•  In this work, I use the three words Heaven, Human, and Earth for the Threefold Dao because I want names that are both concise and highly symbolic, neither overly religious nor too rigid.

Some quotations or concepts in this book originate from the I Ching, the Dao De Jing, or Daoist philosophy:

•  “Taiji gives rise to the Two Forms, the Two Forms give rise to the Four Symbols, the Four Symbols give rise to the Eight Trigrams, and the Eight Trigrams transform without end…”: this is a foundational passage of the I Ching.

•  The following phrases are all drawn from the Dao De Jing: “One Qi transforms into the Three Pure Ones,” “Dao gives birth to One, One gives birth to Two, Two gives birth to Three, Three gives birth to all things,” and “Heaven and Earth are not benevolent; they treat all things as straw dogs”.

•  Three Dantian: three major energy centers in the human body according to Daoism (similar to, but not the same as, acupuncture points in traditional Chinese medicine).

•  Spirit – Qi – Essence (or Shen – Qi – Jing): Those are three components of the human being in Daoism. They are arguably equivalent to Spirit, Soul, and Body in Western theology.

My friends, I hope you’ve had an enjoyable and meaningful reading experience.

 

------------------

 

THIÊN- ĐỊA- NHÂN TAM ĐẠO LUẬN

Trần Thế Hiệp. Email: tranthehiep@proton.me

Mục lục

Phần I - Ba Ngôi và cấu trúc tư duy

1) Sự phổ quát của ba Ngôi và các bộ-ba

2) Luận giải siêu hình về ba Ngôi

3) Cấu trúc tam nguyên và ba loại tư duy

Phần II – Tam đạo luận

4) Cấu trúc tư duy và Tam đạo

5) Luận Tam đạo

Phần III - Tổng kết

Lời nói đầu

Trong tôn giáo, người ta thường bắt gặp một hình mẫu về Chúa ba Ngôi, hoặc ba vị Thần tối cao. Trong các hệ thống triết học và tư tưởng, lại có những bộ tam nguyên mang nhiều ý nghĩa biểu tượng khác nhau. Đã có những nỗ lực giải đáp vấn đề lớn này từ các nhà tôn giáo, huyền bí, triết gia… trong suốt hàng ngàn năm qua. H. P. Blavatsky tuyên bố các tôn giáo đều xuất phát từ một nguồn minh triết tâm linh duy nhất. Carl Jung thì phát triển học thuyết về các nguyên mẫu trong vô thức tập thể. Bài viết này sử dụng một cách tiếp cận khác, với tư duy hình học trực quan và động lực học siêu hình, từ đó đề ra một cấu trúc nền chung, ẩn bên dưới các biểu tượng ba Ngôi lẫn các bộ-ba phổ biến. Đây là cấu trúc tư duy 3 tầng với 3 câu hỏi cốt lõi nhất mà con người suy tư về thực tại. Từ cấu trúc nền này, bài viết đưa ra mô hình ‘Tam đạo’, với 3 trục cơ bản, có thể dùng để luận giải gần như toàn bộ các hiện tượng xã hội lẫn sự phát triển của nền văn minh nhân loại. Điều này mở ra vô số khả năng ứng dụng trong khắp các lĩnh vực thuộc đời sống con người, ở nhiều cấp độ khác nhau.

 

PHẦN I – BA NGÔI VÀ CẤU TRÚC TƯ DUY

1. Sự phổ quát của ba Ngôi và các bộ-ba:

Trong tôn giáo, người ta thường bắt gặp một hình mẫu về 3 vị thần tối cao:

·    Trong Công Giáo, người ta nói rằng Thượng Đế hay Chúa có 3 ngôi: Chúa-cha (1), Chúa-con (2), Chúa-thánh-thần (3). Tuy 3 mà 1, gọi là Tam vị nhất thể (Trinity). 

·    Ấn Độ giáo có Trimurti: Shiva (1), Vishnu (2), Brahma (3).

·    Ai Cập cổ có: Osiris (1), Isis (2), Horus (3); hay trước đó là Amun- Ra- Ptah.

·    Thần học Do Thái có Supernal triangle: Kether- Chokmah - Binah.

·    Đạo giáo có Tam Thanh: Ngọc Thanh (1), Thượng Thanh (2), Thái Thanh (3).

·    …

Bên cạnh các bộ ba tối cao, còn có những bộ tam nguyên khác mang tính biểu tượng khác nhau:

·    Hy Lạp cổ đại có Transcendentals (siêu việt): Chân (1), Thiện (2), Mỹ (3).

·    Trung Hoa cổ đại có Tam hoàng: Thiên hoàng - Địa hoàng - Nhân hoàng hay Phục Hy - Nữ Oa - Thần Nông.

·    Dịch học có Tam tài: Thiên– Địa– Nhân.

·    Trời có Nhật – Nguyệt – Tinh.

·    Người có Thần – Khí – Tinh.

·    Cơ thể người, lại có Tam đan điền: Thượng đan-điền (1) ở đầu, Trung đan-điền (2) ở ngực, Hạ đan-điền (3) ở dưới rốn.

·    Phật giáo có Tây phương tam Thánh: A Di Đà (1), Quán Thế Âm (2), Đại Thế Chí (3); Tam bảo: Phật – Pháp – Tăng…

·    …

Có thể nói: các Bộ-ba phổ biến một cách đáng kinh ngạc trong nhiều nền văn minh và tôn giáo trong lịch sử, với những tầng ý nghĩa và tính biểu tượng khác nhau. Bài viết này đưa ra một cách tiếp cận mới, không dựa trên diễn giải tôn giáo, trong đó các tam nguyên có thể được xem như sự phản ánh của ba tầng ý niệm mang tính nền tảng: Bản thể, Quan hệ và Hiện tượng.

 

2. Luận giải siêu hình về ba Ngôi:

Mục này sẽ trình bày một lớp lý giải siêu hình (metaphysical) về ba Ngôi của Thượng Đế, dưới các góc nhìn hình học, tâm lý học và Dịch học. Từ đây, bài viết đề ra một khung diễn giải hợp nhất cho các câu hỏi lớn:

·    Tại sao Thượng Đế có ba Ngôi? Tại sao ba Ngôi lại có những đặc tính như vậy?

·    Tại sao không chỉ trong tôn giáo, huyền bí học có ba Ngôi, mà còn có nhiều tam nguyên trong các lĩnh vực khác?

2.1. Vấn đề 1: “Tại sao Thượng Đế có ba Ngôi?”

Trước hết, ta sẽ xem xét vấn đề bằng tư duy hình học:

·    Nhiều trường phái siêu hình học cho rằng vào lúc ban sơ, khi chưa có vũ trụ, Thượng Đế là một Hiện hữu duy nhất. Thực tại này được hình dung như 1 điểm. Nhưng một điểm lý tưởng thì không chiếm không gian. Do đó, lúc này, Thực tại là 1 điểm duy nhất trong không gian chưa tồn tại. Đây là hình dung về Ngôi 1.

·    Từ 1 điểm tuyệt đối mà muốn biểu lộ ra thêm, thì bước đầu tiên chính là tự phân cực tạo thành 2 nửa. Ta hình dung: từ 1 dấu chấm, kéo ra, thì sẽ tạo thành 1 đoạn thẳng (hay đường thẳng). Đây là hình dung của Ngôi 2 trong tiến trình biểu lộ. Một đoạn thẳng lý tưởng dù có kéo dài đến vô hạn thành đường thẳng lý tưởng, thì nó cũng chưa chiếm không gian biểu lộ (không gian trực quan). Giải thích một cách đơn giản: Một tam giác lý tưởng có thể tô thêm màu sắc, nhưng một điểm hay đường thẳng lý tưởng thì không thể.

·    Vì vậy, để thực tại có thể biểu lộ như một thực thể đa chiều, nhất định phải xuất hiện thêm một Ngôi 3, vượt ra khỏi ‘đường thẳng phân cực’ của Ngôi 2. Ta hình dung: với 3 điểm không thẳng hàng, không gian biểu lộ bắt đầu hình thành. Lúc này, thực tại được biểu lộ lần đầu tiên như là một hình dạng có kích thước không gian. Và tam giác, có 3 đỉnh 3 cạnh, có thể xem như một hình dạng hữu hình tối giản có thể quan sát được, khác với điểm và đường thẳng, vốn là những khái niệm trừu tượng phi kích thước. Nói cách khác, 3 có thể được xem như ngưỡng bắt đầu của thế giới hiện tượng.

·    Như vậy, nếu ta tin vào thuyết biểu lộ rằng toàn bộ thế giới này là sự biểu lộ của Thượng Đế từ 1 điểm duy nhất, thì tư duy hình học tối giản có thể hình dung về quá trình biểu lộ như sau: từ 1 điểm thành 1 đoạn thẳng, từ đoạn thẳng thành 1 tam giác… Khi đó, Tam giác chính là hình dạng trực quan tối giản đầu tiên mà Thượng Đế biểu lộ!

·    Câu nói được cho là của Plato, “God always geometrizes” – “Thượng Đế luôn luôn dùng hình học”, có lẽ cũng là ý này chăng?

Nếu cách hiểu trên là đúng, thì:

·    Ba Ngôi không phải là ngẫu nhiên hay áp đặt, mà là hệ quả của những nguyên lý siêu hình của sự biểu lộ (manifestation). Khi có đủ 3 Ngôi/ 3 điểm, ta mới bắt đầu có thực tại được biểu lộ. Nói cách khác, thế giới hiện tượng bắt đầu từ con số 3 của ‘tam nguyên’ (“Tam sinh vạn vật”); trước 3, nhất nguyên và nhị nguyên đều thuộc về thế giới ý niệm.

·    Và như vậy, ‘tam nguyên’ là cấu trúc tối giản của một thực thể biểu lộ.

Góc nhìn động lực học siêu hình về tính vận động của tam giác:

Ta xem xét một mô hình đơn giản:

·    Ngôi 1: Thượng Đế là 1 điểm đơn nhất, không có tương tác nội bộ nào bên trong cấu trúc.

·    Ngôi 2: Thượng Đế trở thành một đoạn thẳng, các phần tử bên trong có thể di chuyển và tương tác theo 1 trục duy nhất.

·    Ngôi 3: Thượng Đế trở thành một tam giác. Các phần tử bên trong có khả năng di chuyển đa dạng, với vô số chiều tương tác và vận động, dẫn đến biến đổi đa hình của cả hệ thống.

Ta sẽ phân tích chi tiết hơn, với các tiền đề như sau: Thượng Đế là tồn tại duy nhất và tự biểu lộ, có thể tự tạo ra lực làm di chuyển các phần tử bên trong không gian biểu lộ của chính mình (gọi là lực nội sinh). Thượng Đế không tự tạo ra lực từ bên ngoài để tác động lên chính mình và cũng không có bất cứ lực từ bên ngoài nào tác động vào.

·    Tại điểm khởi nguyên, Thượng Đế là 1 điểm đơn nhất. Lúc này, không có tương tác nội bộ nào bên trong cấu trúc cả. Do chưa có không gian bên trong để hoạt động, và cũng không có ngoại lực tác động, nên điểm này đứng yên.

·    Muốn biểu lộ và hoạt động, Thượng Đế phải tái cấu trúc, bằng cách tự phân cực chính mình, 1 điểm tự kéo căng thành 1 đoạn thẳng. Thượng Đế có thể di chuyển các phần tử trong đoạn thẳng này. Lúc này, Thượng Đế trở thành một hệ có tương tác nội tại, nhưng chỉ dọc theo trục của chính mình, không thể tự xoay tròn trên mặt phẳng được (không có lực ngoại sinh). Đây là giới hạn lớn về mặt biểu lộ và hoạt động.

·    Do đó, để biểu lộ và hoạt động tự do hơn, Thượng Đế cần phải tái cấu trúc thêm một lần nữa, với điểm thứ 3, rời khỏi trục phân cực của Ngôi 2, và trở thành một tam giác. Khác với đoạn thẳng, động lực nội tại do sự dịch chuyển và tương tác của các thành phần bên trong tam giác là đa chiều và do đó cực kỳ phong phú. Đáng chú ý là, các tương tác nội bộ có thể biến đổi tam giác thành các hình dạng khác, tạo ra sự biến đổi đa hình (biến dạng, co giãn…) cho toàn bộ hệ thống. Nói cách khác, cấu trúc tam giác tạo ra khả năng vận động và biến đổi vô cùng đa dạng, điều mà 1 điểm và 1 đoạn thẳng không thể làm được trong không gian của chính nó.

Như vậy, trong mô hình động lực học siêu hình, thì tam giác là hình dạng tối giản đầu tiên có mạng lưới tương tác khép kín, khả năng vận động đa chiều và biến đổi đa trạng thái. (Các đa giác cũng làm được, nhưng tam giác là hình tối giản)

Khi xét về khía cạnh tâm lý học, ta thấy như sau:

·    Khi dùng tư duy hình học để nghĩ về sự biểu lộ của Thượng Đế, thực ra ta đang dùng sự tưởng tượng có tính trực quan. Tam giác có diện tích, trí óc con người nhận thấy có một khoảng không gian được bao bọc. Nói cách khác, trí óc xem các hình đa giác là những biểu hiện trực quan có kích thước; trong đó, tam giác (3) là hình dạng tối giản. Trong khi đó, điểm (1) và đoạn (2) thì được xem như những tồn tại trừu tượng, tức là ý niệm về hình dạng chứ không phải hình dạng trực quan thực sự.

·    Không chỉ như vậy, trong mô hình động lực học siêu hình ở trên, tam giác còn là hình dạng tối giản có khả năng vận động bằng lực nội sinh. Vì vậy, trong tư duy trực quan của con người, tam giác không chỉ biểu lộ sự hiện hữu mà còn biểu lộ khả năng vận động.

·    Do đó, nếu Thượng Đế tự biểu lộ như một tam giác thì trí óc nhận thấy đó là ‘trực quan’ và có tính vận động cao. Còn nếu Thượng Đế ở dạng điểm và đoạn thì trí óc xem là trừu tượng, không trực quan, chỉ có thể chuyển động dọc trục. Đây là vấn đề thuộc về tư duy trực quan của con người, được phản ánh qua môn hình học.

Như vậy, dưới góc nhìn của tư duy trực quan- hình học, thì Ba Ngôi chưa hẳn là bản thể của Thượng Đế, mà là cấu trúc mà trí óc con người nhận thức về cách Thượng Đế biểu lộ thành thế giới này.

·    Nhận định này không phủ nhận bản thể luận, huyền bí học, hay các học thuyết siêu hình về ba Ngôi; mà nó chỉ ra một cơ sở thuộc về tâm lý học con người để lý giải và bổ sung cho vấn đề.

·    Điều quan trọng là lý giải này không yêu cầu niềm tin thần học, mà dựa trên tư duy hình học. Lúc này, ba Ngôi không còn là một tiên đề phải chấp nhận bằng niềm tin, mà sẽ là một cấu trúc hợp lý có thể hiểu được bằng nhận thức trực quan và tư duy hình học.

Ta hãy xem xét hệ thống biểu tượng của thuyết Âm Dương, để thấy tính tương đồng trong ý niệm về biểu lộ:

Dịch học nguyên thủy vốn xuất hiện trước thuyết tam vị nhất thể. Về sau, Đạo Cao Đài, một tôn giáo tại Việt Nam, đã gán ba Ngôi lần lượt với Thái Cực, Lưỡng Nghi, Tứ Tượng. Ta xem xét tính hợp lý của cách gán này:

·    Thái Cực ứng với Ngôi 1. Thái Cực là tồn tại tối thượng mà trí óc con người có thể hình dung. Thái Cực không thể mô tả được, vì mô tả cần có sự so sánh đối chiếu. Thái Cực thường được tượng trưng bằng một vòng tròn, để biểu diễn ý ‘chưa phân cực’ (nên cũng là ‘Vô Cực’). Tuy nhiên, mọi biểu tượng đều có tính tương đối. Ví dụ như vòng tròn thì có kích thước, nên có tính tương đối. Do đó, bài viết này dùng hình tượng 1 dấu chấm trong không gian chưa tồn tại để hình dung về Thái Cực (vòng tròn nhỏ đến tuyệt đối thì như một dấu chấm). Trong cả hai trường hợp, ý niệm về Thái Cực đều là ‘tồn tại duy nhất, tuyệt đối, chưa phân cực’.

·    Thái Cực tự phân cực thành Lưỡng Nghi (Âm, Dương), ứng với Ngôi 2. Về mặt biểu tượng, Dịch học dùng 1 vạch liền tượng trưng cho Dương, 1 vạch đứt tượng trưng cho Âm. Ta thấy rõ sự tương tự của biểu tượng này với hình ảnh 1 dấu chấm kéo dài thành đoạn thẳng nối 2 điểm cực đã nói đến. Thêm vào đó, trong thuyết âm dương, người ta thường gọi là “Lý Thái Cực” và “Khí Âm Dương”, chúng nằm ở tầng ý niệm và không thuộc về thế giới hiện tượng. Điều này cũng tương ứng với việc điểm và đường thẳng đều vô hình vô dạng trong tư duy hình học như đã phân tích.

·    Âm và Dương tạo thành các cặp đối lập (Sáng và Tối, Ngày và Đêm, Đực và Cái…). Âm Dương tương khắc nhưng lại tương sinh, không triệt tiêu lẫn nhau, tạo ra trạng thái cân bằng động và chuyển hóa qua lại. Sự vận động và tương tác giữa hai mặt đối lập này được phân thành 4 trạng thái (Thái Âm, Thái Dương, Thiếu Âm, Thiếu Dương), gọi là Tứ Tượng.

·    “Tứ Tượng sinh Bát Quái”. Bát Quái là 8 quẻ, mỗi quẻ có cấu trúc 3 hào (3 vạch chồng lên nhau), là các biểu tượng tượng trưng cho những thực thể đầu tiên của thế giới hiện tượng (Càn– trời, Khôn– đất, Ly– lửa, Khảm– nước…).

·    Ta thấy một sự tương đồng về mặt biểu tượng dịch học với hình học rất đáng chú ý, như sau: Với Tứ Tượng, mỗi Tượng đại diện cho các trạng thái phát sinh từ sự tương tác và biến đổi giữa các mặt đối lập, chưa đại diện cho các thực thể của thế giới hiện tượng. Đến khi có Bát Quái, mỗi quẻ có cấu trúc 3 hào được dùng để tượng trưng cho các hiện tượng trong thế giới biểu lộ. Không rõ điều này là hữu ý hay vô ý, nhưng cấu trúc 3 thành phần này tương tự việc một tam giác có 3 đỉnh/ 3 cạnh mới trở thành một hình dạng hữu hình có kích thước trong tư duy hình học, như đã trình bày. Đây là một điểm trùng hợp thú vị, nó có thể xuất phát từ cấu trúc tam nguyên của thực tại, hoặc từ tư duy trực quan của con người về thực tại.

Như vậy: các biểu tượng của Dịch học có sự tương thích cao với những gì bài viết đã lý giải về sự biểu lộ và tam nguyên.

 

2.2. Vấn đề 2: “Tại sao ba Ngôi lại có những đặc tính như vậy?”

Mục 2.1 chỉ ra lý do mà trí óc con người chấp nhận ý tưởng “Thượng Đế có ba Ngôi". Khi đã chấp nhận rằng Thượng Đế có ba Ngôi, con người muốn hiểu về ba Ngôi. Mục này đưa ra lý giải cho một số cách hiểu phổ biến trên thế giới.

Đầu tiên, kết hợp Dịch học với những gì đã phân tích, bài viết đưa ra luận giải về tính chất của ba Ngôi như sau:

·    Khởi nguyên luận cho rằng vào lúc ban sơ, khi chưa có gì tồn tại, chỉ có Thượng Đế là một Hiện hữu duy nhất. Thực tại này trong thuyết Âm Dương gọi là Thái Cực, ta đã hình dung như 1 điểm duy nhất trong không gian chưa tồn tại. Vì là nguồn gốc của sự biểu lộ thành thế giới, Ngôi 1 là ngôi của lực Khởi Phát từ một Bản Thể có tính ĐƠN NHẤT (singularity). Thuyết biểu lộ cho rằng thế giới này xuất phát từ một ý nghĩ của Đấng Tuyệt đối, đó là ý chí khởi nguyên. Vì chỉ có một, thuộc tính nhân cách hóa của Ngôi 1 là ý chí và sức mạnh khai phá, không có gì ngoài nó, không có sự nhân nhượng.

·    “Thái Cực sinh Lưỡng Nghi, Lưỡng Nghi sinh Tứ Tượng.” Lưỡng Nghi là âm-dương, chỉ sự phân cực. Tứ Tượng là sự phân hóa và vận hành nội tại của âm- dương, với 4 trạng thái chuyển đổi qua lại, nhưng không bao giờ triệt tiêu lẫn nhau. Do đó, Ngôi 2 trước hết là PHÂN CỰC, đồng thời Điều hòa các mối Quan Hệ trong sự Tương tác giữa các mặt đối lập (duality) để duy trì sự tồn tại. Do đó, Ngôi này thường được nhân cách hóa gắn với tình thương và sự khôn ngoan.

·    “Tứ Tượng sinh Bát Quái, Bát quái biến hóa vô cùng.” Bát Quái tượng trưng cho những thực thể đầu tiên của thế giới hiện tượng, và từ đây thế giới hiện tượng biến đổi vô tận. Như vậy, Ngôi 3 là ngôi BIỂU LỘ, Vận Động, sáng tạo ra sự đa dạng (multiplicity). Và khi thực tại càng biểu lộ thì mức độ phức tạp, vi tế và thông minh ngày càng gia tăng (“Bát quái biến hóa vô cùng”). Do đó, thuộc tính nhân cách hóa của ngôi này được hiểu là trí tuệ, sáng tạo và vận động.

·    Từ đó có thể thấy ba Ngôi mang các ý nghĩa cơ bản: ĐƠN NHẤT- PHÂN CỰC- BIỂU LỘ; ứng với Bản thể– Quan hệ– Hiện tượng, cũng như ý chí- tình thương- trí tuệ… dựa trên những suy luận về quá trình biểu lộ của thực tại.

Giờ ta sẽ xem xét một số cách hiểu về ba Ngôi:

Ấn Độ giáo có Trimurti: Shiva – hủy diệt (1), Vishnu – bảo tồn (2), Brahma – sáng tạo (3).

·    Cách giải thích nhân cách hóa này của Ấn giáo rất gần với ý tưởng của bài viết, chỉ có khác biệt đáng chú ý là ở Ngôi 1, Shiva là thần hủy diệt.

·    Lý do nằm ở việc Ấn Độ cho rằng vũ trụ biểu hiện theo chu kỳ (manvantara): sinh- trụ- diệt, rồi lại sinh. Trước khi sinh cái mới thì cái cũ phải bị hủy diệt. Do đó, Shiva đại diện cho tính hủy diệt của Ngôi 1, nhưng ngụ ý rằng một cái mới sẽ khởi phát sau hủy diệt.

Theo Ai Cập giáo: Osiris- Isis- Horus.

·    Osiris liên quan đến cái chết và phán xét, ứng với Ngôi 1 (có sự tương đồng với Shiva). Isis là biểu tượng của sự nuôi dưỡng và chữa lành, phù hợp với tính điều hòa của Ngôi 2. Horus là vị thần của sự sống mới và bầu trời, ứng với tính hiển lộ của Ngôi 3.

·    Đáng chú ý, đây là mô hình Cha- Mẹ- Con, có tính nhân cách hóa rất cao.

Theo H. P. Blavatsky, người khai mở Thông thiên học vào thế kỷ 19, vũ trụ trải qua quá trình hiển lộ như sau:

·    Sau Đấng Tuyệt đối (The Absolute), có 1 Thượng Đế chưa biểu lộ (unmanifested Logos), được gọi là “Nguyên nhân đầu tiên”. Ứng với Ngôi 1.

·    Vật chất-tinh thần, Sự Sống, là Ngôi 2. Khái niệm “Vật chất-tinh thần” này dường như là 1 hợp nhất của tinh thần và vật chất. Tính nhị nguyên này rất giống với Lưỡng nghi Âm-Dương.

·    Ngôi 3 được gọi là Cosmic Ideation (tạm dịch ‘Niệm Tưởng Thành Vũ Trụ’),  Mahat hay Trí Tuệ, Linh hồn Vũ trụ. Tính chất trí tuệ và tạo thành thế giới này rất gần với khung Hiển lộ/ trí tuệ của Ngôi 3.

Alice Bailey, một nhà Thông thiên học thế kỷ 20, kế thừa ba Ngôi của Blavatsky, và hệ thống hóa chi tiết hơn như sau:

·    Ngôi 1: Thượng Đế chưa biểu lộ. Cha. Ý chí. Năng lượng dương (positive).

·    Ngôi 2: Vật chất-tinh thần, Sự Sống. Con. Ý thức. Tình thương- Minh triết. Năng lượng trung tính.

·    Ngôi 3: Cosmic Ideation (tạm dịch ‘Niệm Tưởng Thành Vũ Trụ’), Linh hồn Vũ trụ. Thánh thần. Hình dạng. Trí Năng. Năng lượng âm (negative).

·    Các thuộc tính nhân cách hóa Ý chí, Tình thương- Minh triết, Trí Năng này rất gần với khung Ý chí, Tình thương, Trí tuệ của bài viết.

Phật giáo có Tây phương tam Thánh: A Di Đà – Dũng (1), Quán Thế Âm – Bi (2), Đại Thế Chí – Trí (3).

·    Theo một góc nhìn, Phật giáo là vô thần giáo. Tuy nhiên, cũng có một góc nhìn khác, trong đó A Di Đà, Quán Thế Âm và Đại Thế Chí chính là ẩn dụ của ba Ngôi.

·    A Di Đà tượng trưng cho Dũng, là vị Phật đầu tiên, ứng với khởi nguyên (ngôi 1). Quán Thế Âm tượng trưng tâm (từ) Bi, ứng với điều hòa (ngôi 2). Đại Thế Chí tượng trưng cho Trí, ứng với hiển lộ (ngôi 3).

·    Ý nghĩa của bộ ba này cũng rất gần với Alice Bailey.

Như vậy, đây là lời giải thích cho câu hỏi “Tại sao ba Ngôi lại có những đặc tính như vậy?”:

·    Tùy tôn giáo, trường phái mà có những cách hiểu khác nhau về ba Ngôi; khái niệm “Tam vị nhất thể” của Công giáo không phải là cách hiểu duy nhất. Có những tôn giáo dùng những vị thần khác nhau để đại diện cho ý niệm về 3 đấng tối cao. Có những trường phái lại gán những đặc tính nhân cách hóa cho Thượng Đế… Những sự khác biệt này là tùy theo bối cảnh văn hóa, lịch sử… nhưng đều cùng nói về một cấu trúc ‘tam nguyên’.

·    Quan trọng nhất: dù hiểu như thế nào đi nữa, thì đó cũng là những cách khác nhau mà con người hình dung về Thượng Đế. Vì vậy, mọi cách hiểu đều bị giới hạn hay điều kiện hóa bởi trí óc con người.

·    Khi đã hiểu những điều này, người ta có thể bỏ qua những khác biệt trong cách diễn đạt, để nhìn sâu vào cấu trúc và bản chất của vấn đề.

 

3. Cấu trúc tam nguyên và ba loại tư duy:

Với những gì đã được trình bày, trong thần học có một hình mẫu lặp đi lặp về ba Ngôi, với ma trận tương ứng như sau:

·    Ngôi 1: Cha- Shiva- Osiris- Ngọc Thanh…

·    Ngôi 2: Con- Vishnu- Isis- Thượng Thanh…

·    Ngôi 3: Thánh Thần- Brahma- Horus- Thái Thanh…

Khi xem xét theo nhiều hướng, ba Ngôi, hay ba Khía cạnh, có thể được hiểu như một cấu trúc đa tầng:

·    Ở tầng thần học: đây là bản thể hay biểu hiện của Thượng Đế, biểu lộ thành thực tại, được biết đến thông qua mặc khải.

·    Ở tầng nhận thức, về tính biểu lộ: Tam nguyên (3 cấu phần) là mô hình tối giản mà tư duy trực quan có thể tiếp nhận như một cấu trúc có tính biểu lộ rõ ràng.

·    Ở tầng nhận thức, về tính vận động: Trí óc con người hình dung rằng tam giác là hình dạng tối giản có thể chuyển động tự do bằng động lực nội sinh.

=> Nói cách khác, đây là cách trí óc con người cấu trúc thực tại bằng tư duy trực quan- hình học. Dưới góc nhìn này, Ba Ngôi theo nghĩa ‘tam vị nhất thể’ (tuy 3 mà 1) được hình dung như một hình tam giác, hình dạng tối giản có khả năng biểu lộ và vận động tự do.

Như vậy, đây là hai cách tiếp cận khác nhau về thực tại. Cách hiểu từ góc nhìn tâm lý không phủ định cách hiểu siêu hình, mà nó bổ sung thêm một cách lý giải và chỉ ra một mẫu số chung trong tư duy của nhân loại: hai cách tiếp cận này có thể được xem là hai tầng đọc khác nhau của cùng một cấu trúc nền.

·    Khi tiếp cận dưới góc nhìn động lực học siêu hình, bài viết nhận thấy tiến trình biểu lộ của Thượng Đế/ thực tại có thể được khái quát hóa thành một nguyên lý nền tảng với 3 bước: (1) ĐƠN NHẤT => (2) PHÂN CỰC => (3) BIỂU LỘ, đồng thời tương ứng với: (1) Bản thể – (2) Quan hệ – (3) Hiện tượng.

·    Tiến trình biểu lộ này tương ứng trực tiếp với mô tả của Dịch học: (1) Thái Cực => (2) Lưỡng Nghi, Tứ Tượng (3) Bát Quái =>…

(Ghi chú: theo Dịch học Cao Đài thì Tứ Tượng ứng với Ngôi 3. Tuy nhiên, Tứ Tượng là biểu trưng cho những quan hệ nội tại của Lưỡng Nghi. Xét khung phân tích của bài viết thì Lưỡng Nghi và Tứ Tượng cùng thuộc tầng (2) Phân cực và Quan hệ; còn Bát Quái thì ứng với tầng (3) của Hiện tượng và Biểu lộ.)

Mô hình này cho phép diễn giải một cách nhất quán các hệ tam nguyên trong các trường phái huyền bí học. Trong đó, ba Ngôi/ ba Khía cạnh được nhân cách hóa thành Ý chí- Tình thương- Trí năng, hay những ý tưởng tương tự về Dũng- Bi- Trí, Chân- Thiện- Mỹ…

·    Cùng một tam nguyên có thể được nhìn theo những cách khác nhau: như cấu trúc của thực tại (Bản thể– Quan hệ– Hiện tượng), như tiến trình biểu lộ (Đơn nhất– Phân cực– Biểu lộ), hoặc như chức năng vận hành trong đời sống (Mục đích– Điều hòa– Sáng tạo)…

·    Các diễn giải khác nhau chỉ là những phép chiếu của cùng một cấu trúc nền, tùy theo hệ quy chiếu quan sát.

Điều thú vị là tiến trình 3 giai đoạn (1) Đơn nhất => (2) Phân cực => (3) Biểu lộ dường như là một khuôn mẫu có thể được tìm thấy trong nhiều khía cạnh của cuộc sống:

·    Ví dụ như trong tự nhiên, quá trình hình thành một sự sống mới thường trải qua 3 quá trình: (1) Thụ tinh => (2) Phân bào => (3) Sinh ra.

·    Hay trong hoạt động sáng tạo của con người, có rất nhiều thứ được hình thành từ (1) Ý tưởng => (2) Suy nghiệm => (3) Hiện thực hóa:

+ Xây dựng công trình: Ý tưởng => Thiết kế => Thi công.

+ Soạn nhạc: Cảm hứng => Giai điệu => Bản nhạc.

+ Viết văn: Ý tưởng => Cốt truyện => Tác phẩm.

·    …

Trên cơ sở đó, bài viết xây dựng một bảng tổng hợp, trong đó mỗi hàng là một hệ tam nguyên tương ứng trong cùng một tầng nghĩa. Tất cả đều có thể được diễn giải theo cấu trúc chung Đơn nhất- Phân cực- Biểu lộ, như sau:

Nguyên lý	1- Đơn nhất	2- Phân cực	3- Biểu lộ
Ý nghĩa	Bản thể	Quan hệ	Hiện tượng
Kitô giáo	Cha	Con	Thánh Thần
Ấn giáo	Shiva	Vishnu	Brahma
Ai Cập	Osiris	Isis	Horus
Đạo giáo	Ngọc Thanh	Thượng Thanh	Thái Thanh
H. P. Blavatsky	Thượng Đế chưa biểu lộ	Vật chất-tinh thần	Cosmic Ideation
Alice Bailey	Ý Chí	Tình Thương	Trí Năng
Con người	Tinh thần	Linh hồn	Thể xác
Triết học	Nhất nguyên	Nhị nguyên	Tam nguyên
Hình thái	Đơn thể	Lưỡng cực	Đa hình
Chức năng	Khởi phát	Tương tác	Hiển lộ
Nhận thức	Trừu tượng	Phân cực	Biểu lộ
Tâm lý	Ý chí	Tình cảm	Trí tuệ
Hoạt động	Tồn tại	Tương tác	Sáng tạo
Hình học	Điểm	Đoạn thẳng	Tam giác
Động lực học	Tĩnh	Chuyển động giới hạn	Chuyển động tự do
…

Câu hỏi sẽ là: “Tại sao không chỉ trong tôn giáo, huyền bí học có ba Ngôi, mà còn có nhiều tam nguyên trong các lĩnh vực khác?”

·    Thứ nhất, đó hoàn toàn có khả năng là sự biểu lộ của thực tại trong thực tế mà con người quan sát được.

·    Thứ hai: Khi người ta tìm cách phân chia một sự vật/ hiện tượng hay một quá trình, thì có vô số cách để phân chia nhiều hơn 2 cấu phần (đa nguyên). Nhưng tam nguyên (3 cấu phần) là mô hình tối giản mà tư duy trực quan có thể tiếp nhận như một cấu trúc có tính biểu lộ và vận động. Ít hơn 3, khi quy về 2 (nhị nguyên), thì trí óc có xu hướng xem đó là mối quan hệ nội tại giữa hai cực, chưa biểu lộ thành hiện tượng trực quan. Và khi quy về 1 (nhất nguyên), thì lại không còn sự phân chia hay quan hệ cấu trúc nào nữa.

·    (Lưu ý: thế giới cũng có các mô hình Tứ Đại (4 nguyên tố), Ngũ Hành (5 nguyên tố), Bảy Tia (7 năng lượng cơ bản)… Nhưng các mô hình này đều thuộc tầng Hiện tượng, với biểu hiện đa dạng và có thể có vô số cấp phân loại – đa nguyên. Còn con số 3 là 3 tầng mô tả tiến trình phát sinh hoặc 3 tầng tư duy về một thực tại. Bài viết sẽ tiếp tục làm rõ vấn đề này.)

Khi xem xét về tư duy con người, ở tầng triết học, người viết phân loại ba nhóm suy niệm triết học như sau:

·    Suy niệm về Bản thể: là sự suy niệm hướng đến nguồn gốc, nguyên lý hay bản thể của vấn đề (như Thượng Đế, thực tại, hiện hữu…). Trong các hệ tư tưởng, sự suy niệm này bước vào thế giới ý niệm siêu hình nhất, với các khái niệm như: Thái Cực (Dịch học), Đạo (Lão Tử), Chân Như hay “sắc tức thị không” (Phật giáo), Parabrahman (Ấn giáo)…

·    Suy niệm về Quan hệ: là sự suy niệm về các mặt đối lập và mối quan hệ giữa chúng. Trong các hệ tư tưởng, sự suy niệm này đào sâu về: Âm và Dương, Tinh thần và Vật chất, Hữu và Vô, Chánh và Tà, Tồn tại hay Không tồn tại…

·    Suy niệm về Hiện tượng: là sự suy niệm về hiện tượng và sự biểu lộ đa dạng. Tư duy này thường dẫn đến các hệ thống lý giải các hiện tượng cũng như phân loại chúng. Các hệ thống về Tứ Đại (4 nguyên tố), Ngũ Hành (5 nguyên tố), Bảy Tia (7 năng lượng cơ bản)… đã nhắc tới có thể xem là thuộc về tầng suy niệm này.

Còn khi xem xét kỹ lưỡng về các loại hình tư duy của con người, người viết nhận thấy một cấu trúc tam nguyên về tư duy như sau:

·    Tư duy nhất nguyên (singularity): là tư duy hướng đến mục đích, khởi phát ý tưởng và quyết định lựa chọn. Trong cuộc sống đời thường, tư duy này thường đặt ra câu hỏi “Mục đích là gì”, “Nên bắt đầu làm gì?”…

·    Tư duy nhị nguyên (duality): là tư duy hướng về phân biệt, cân nhắc, và điều hòa. Trong cuộc sống đời thường, tư duy này thường đặt ra câu hỏi “Làm thế này đúng hay sai/ tốt hay xấu/ lợi hay hại…”

·    Tư duy đa nguyên (multiplicity): là tư duy hướng về sự đa dạng, kết nối đa yếu tố, và sáng tạo. Trong cuộc sống đời thường, tư duy này thường đặt ra câu hỏi “Nên làm như thế nào cho hiệu quả/ cho hay/ cho đẹp…”

Đây là 3 loại tư duy khác nhau của con người về thực tại, và chúng có thể được xem là tương ứng với 3 Ngôi, hoặc tương ứng với cấu trúc (1) Bản thể – (2) Quan hệ – (3) Hiện tượng, hay tương ứng với tiến trình biểu lộ (1) Đơn nhất- (2) Phân cực- (3) Biểu lộ… tùy theo góc nhìn.

Bài viết tiếp cận các tam nguyên như những cấu trúc vừa mang tính nhận thức luận, vừa mang tính siêu hình, mà không thiên hẳn về một hướng nào.

 

 

PHẦN II - TAM ĐẠO LUẬN

4. Cấu trúc tư duy và Tam đạo:

Trong Phần 1, bài viết đã đề ra hệ nguyên lý nền tảng (1) Đơn nhất- (2) Phân cực- (3) Biểu lộ, như một cách hiểu về sự biểu lộ của Thượng Đế thành ba Ngôi. Và theo một cách diễn giải của thần học:

·    Từ 1 thể Tuyệt đối, khi biểu hiện sẽ thành 3 khía cạnh, 3 loại năng lượng khác nhau. Mọi sự trên thế giới này đều chịu ảnh hưởng bởi cả 3 loại năng lượng cơ bản này, chỉ khác ở mức độ ít nhiều. Cũng như có 3 màu cơ bản: đỏ (1), lam (2), vàng (3); mỗi sắc màu trên thế giới đều từ 3 màu này mà ra, chỉ khác ở tỉ lệ. Đó gọi là “Nhất sinh nhị, Nhị sinh tam, Tam sinh vạn vật”, và cũng là “Nhất khí hóa Tam Thanh”.

·    Theo lý thuyết này, con người khi sinh ra cũng chịu ảnh hưởng của cả ba Ngôi, nhưng mức độ mạnh yếu khác nhau. Ngôi có ảnh hưởng chủ đạo sẽ dẫn đến xu hướng tổng thể trong cuộc đời của người đó.

Khi biểu hiện trong đời sống con người, ba nguyên lý này có thể được nhận biết thông qua ba khuynh hướng tư duy khác nhau: tư duy nhất nguyên, tư duy nhị nguyên, tư duy đa nguyên. (như đã trình bày trong Phần 1)

·    Mỗi người đều có khả năng suy nghĩ theo cả 3 hướng tư duy này, nhưng xu hướng của mỗi loại tư duy không đồng đều ở mỗi người. Nói cách khác, mỗi người đều có một lối tư duy chủ đạo. Lối tư duy chủ đạo sẽ tạo ra tính cách, dẫn dắt cách lựa chọn và đưa ra quyết định trong cuộc đời, từ đó dẫn đến xu hướng tổng thể trong cuộc đời con người.

Trong Phần 2 này, bài viết mượn tên gọi từ Tam tài, chia con người thành 3 nhóm theo ‘năng lượng’ hay lối tư duy chủ đạo và chỉ ra xu hướng tổng quát về cuộc đời của từng nhóm. Cụ thể như sau:

·    Người Thiên đạo: tư duy chủ đạo là tư duy nhất nguyên, ứng với Ngôi 1 hay Đơn nhất.

·    Người Nhân đạo: tư duy chủ đạo là tư duy nhị nguyên, ứng với Ngôi 2 hay Phân cực.

·    Người Địa đạo: tư duy chủ đạo là tư duy đa nguyên, ứng với Ngôi 3 hay Biểu lộ.

 

4.1. Thiên đạo:

Thế giới này khởi phát từ một Ý nghĩ hay Ý chí của Thể Tuyệt Đối đơn nhất. Do đó, Thiên đạo xuất phát từ Thái Cực chí cao vô thượng, là con đường của Khởi phát, Ý chí, Quyền năng và Thống nhất...

Với đặc tính năng lượng này, người thuộc Thiên đạo thường hoạt động trong lĩnh vực CHÍNH TRỊ, quân sự, tổ chức, quản lý… Xu hướng chung của họ là leo lên những vị trí quyền lực và chỉ đạo người khác làm việc.

·    Người Thiên đạo thường có mục đích cụ thể cho mọi hành động, có tầm nhìn rộng lớn, thường quan tâm đến những vấn đề vĩ mô, và ít chú trọng đến chi tiết. Quyền mưu thường là cách mà họ đạt được mục đích của mình.

Ý chí mạnh mẽ của người Thiên đạo thường đi đầu dẫn dắt xã hội. Tuy nhiên, họ có khuynh hướng xem thường ý chí của những người xung quanh, và muốn o ép người khác phải đi theo kế hoạch, định hướng của họ. Về chính trị, người ta sẽ thao túng hoặc ép buộc người khác bằng những chính sách, luật lệ… Về quân sự, đó là sự càn quét bằng sức mạnh, bạo lực.

·    Điểm tốt thường thấy của người Thiên đạo là lòng dũng cảm, ý chí mạnh mẽ, quyết tâm, kiên trì…

·    Điểm xấu là vì Thiên đạo quá thiên về quyền lực và ý chí sắt đá, dễ dẫn đến bạo lực, tàn nhẫn, thiếu lòng nhân từ (thuộc về Nhân đạo).

Là con đường của quyền lực, nhưng có sự khác biệt đáng kể ở các mức phát triển của người Thiên đạo.

·    Ở mức độ phát triển thấp, người Thiên đạo hướng ý chí vào việc tìm kiếm quyền lực cá nhân, phục vụ cho mục đích thấp thỏi của bản ngã.

·    Khi sự phát triển tăng lên, tuy vẫn có thể còn dấu ấn cá nhân, nhưng ý chí của người Thiên đạo dần mang tính phi ngã, và phục vụ cho những ý tưởng vĩ mô to lớn hơn của một quốc gia, một thời đại…

Ở mức độ phát triển cao, người Thiên đạo trở thành những vị vua, những nhà chinh phạt vĩ đại gây chấn động thời đại. Đó có thể là những nhà lập quốc như Tần Thủy Hoàng, Thành Cát Tư Hãn, Washington… những vị vua khiến quốc thái dân an (vương đạo) như Đường Thái Tông, Elizabeth I… những kẻ xâm lược (bá quyền) như Julius Caesar, Alexandre đại đế, Napoleon… hay những nhà quân sự lỗi lạc như Tôn Tử, Trần Hưng Đạo, Suvorov…

·    Người Thiên đạo chính là những người tạo ra các trật tự thống trị, từ cấp bộ lạc cho đến một vùng đất, một quốc gia và siêu quốc gia, từ mô hình chủ nô, phong kiến cho đến các thiết chế nhà nước hiện đại…

Biểu tượng của Thiên đạo là Mặt trời (Nhật), chủ tể của bầu trời. Mặt trời vừa là yếu tố thiết yếu của sự sống (không thể có sự sống nếu không có mặt trời), mà cũng là yếu tố hủy diệt trong nhiều trường hợp. Đó là lý do Shiva là thần hủy diệt - sự hủy diệt cái cũ trước khi sáng tạo cái mới. Tần Thủy Hoàng, Thành Cát Tư Hãn… mang trong người ý chí “khai sơn phá thạch”, từ hủy diệt mà sáng lập ra một quốc gia mới.

·    “Nhất tướng công thành, vạn cốt khô” chính là nói về người Thiên đạo. Họ tự xem mình là số 1 (Thái cực, cao nhất), kế hoạch do họ đặt ra là trên hết, những người khác đều là thứ yếu. Họ dám tiến hành những cuộc chiến tranh đẫm máu mà người bình thường phải chùng tay. Lịch sử chiến tranh của nhân loại đều nằm dưới sự chỉ huy của những người thuộc Thiên đạo. Câu kinh “Trời đất bất nhân, xem vạn vật như chó rơm” cũng là nói về Thiên đạo.

 

4.2. Nhân đạo:

Nhân đạo xuất phát từ Lưỡng nghi Âm-Dương, là con đường của Điều hòa, tình thương và minh triết.

Trong Tinh- Khí- Thần, thì Nhân đạo thuộc về Khí. Khí có Âm và Dương, khắc nhau mà lại hút nhau, điều đó tạo ra một ‘Mối quan hệ’ tương tác giữa 2 mặt đối lập, xoay vần không ngớt (thể hiện qua Tứ Tượng). Điều này khiến cho người Nhân đạo thường xuyên suy tư về mối quan hệ giữa bản thân và môi trường xung quanh, hoặc với những người xung quanh.

Với đặc tính năng lượng này, người thuộc Nhân đạo thường hoạt động trong lĩnh vực mang tính NHÂN SINH. Người Nhân đạo thường trở thành những người thầy, quân sư, triết gia, cố vấn, nhà tâm lý, nhà văn… thích bàn luận sâu sắc các vấn đề. Và nếu họ tìm thấy lý tưởng tinh thần, thì sẽ trở thành một nhà tôn giáo, tiến nhập ‘đường Đạo’.

·    Nếu như người Thiên đạo là những thủ lĩnh chính trị hay quân sự, thì người Nhân đạo là những quân sư ‘quạt mo’, những chiến lược gia luận bàn và hoạch định thời cuộc. Thủ lĩnh chính trị thiếu quân sư thì không thể thành công, quân sư mà không gặp thủ lĩnh, thì khó có đất dụng võ.

Con đường Nhân đạo phát triển thông qua sự tương tác giữa các mặt đối lập như sau:

·    Khi chưa phát triển cao, người Nhân đạo cũng có những điểm yếu nhất định. Họ thường mơ mộng thiếu thực tế, thiếu quyết đoán trong hành động; dễ sa đà vào lý thuyết thiếu thực tiễn… Ái tình dễ khiến họ sa ngã, còn sự dễ mủi lòng và cả tin lại khiến họ dễ bị lừa gạt. Khi tiếp xúc quá sớm với tâm linh mà thiếu óc phân biện, họ dễ rơi vào con đường mê tín…

·    Trong đời sống con người, những mâu thuẫn hàng ngày làm nảy sinh nhu cầu dàn xếp, điều hòa các mối Quan hệ để giảm xung đột. Đồng thời, sự suy tư thường xuyên về vạn vật, đúc kết kinh nghiệm đời sống… dẫn đến sự khôn ngoan, minh triết. Giữa người với người, mối quan hệ nảy sinh ra Tình người. Đến gần cuối con đường, qua thời gian dài suy ngẫm về nhân sinh, về thế thái nhân tình, tình yêu thương trở nên vô kỷ, trở thành lòng từ bi, bác ái.

·    Trong đời sống thường ngày, người Nhân đạo thường không mấy nổi bật, những điểm mạnh của họ thường là hiền lành hay ‘hiểu lẽ thường’ (common-sense) thì đều không gây ấn tượng mạnh cho người khác. Nhưng khi đã phát triển ở mức độ cao nhất, ta có những bậc Đạo sư và Triết gia vĩ đại. Đó là những Thích Ca Mâu Ni, Jesus, Plato, Khổng Tử, Lão Tử… với sức mạnh tư tưởng có tầm ảnh hưởng vượt thời đại, kéo dài hàng ngàn năm, được nhân thế kính ngưỡng. Những điểm nhấn trong tư tưởng của họ luôn là Minh triết và Bác ái (từ bi/ tình thương).

Vì vậy, Nhân đạo là đạo về ‘bảo tồn’ (Vishnu), đạo của Minh Triết (Phật), Tình thương (Jesus), cứu nhân độ thế (các vị Thánh, Bồ tát)… Biểu tượng của Nhân đạo là Mặt trăng (Nguyệt) – phản chiếu nhân sinh, soi sáng dịu dàng mà không thiêu đốt, không làm hại sinh linh.

 

4.3. Địa đạo:

“Tứ tượng sinh bát quái, bát quái biến hóa vô cùng.”

Địa đạo là con đường của Biểu lộ, sáng tạo và trí tuệ. Nếu như Mặt trời có sức mạnh hủy diệt mạnh mẽ, thì Đất mẹ (Gaia) lại chú trọng đến sáng tạo (Brahma), vạn vật sinh sôi, trăm hoa đua nở.

·    Thiên đạo chủ về tinh thần, ý chí và sức mạnh; Nhân đạo chủ về tư tưởng, tình thương, nhân sinh quan; Địa đạo thì chủ về trí tuệ, làm chủ vật chất, sáng tạo đa dạng trong thế giới hiện tượng.

Người thuộc Địa đạo vì vậy rất đông đảo và đa dạng, thuộc đủ mọi lĩnh vực ngành nghề khác nhau trong xã hội, với nhiều nhánh nhỏ bên trong: toán học và khoa học kỹ thuật; nghệ thuật; thiết kế, kiến trúc; thương mại, giao dịch…

·    Trong một tổ chức, người Thiên đạo thường là người chỉ đạo, người Nhân đạo là cố vấn hoạch định chiến lược, còn người Địa đạo là những kỹ thuật viên làm việc trực tiếp để hoàn thành công việc.

Với trí tuệ và sức sáng tạo cao, người Địa đạo chính là nhóm người chủ chốt trong việc tạo ra những nền văn minh vật chất của thế giới.

·    Sự phát triển về trí tuệ giúp con người tiền sử biết sử dụng công cụ, biết dùng lửa, rồi biết chăn nuôi, trồng trọt, săn bắn… dần hình thành các nền văn minh khác nhau suốt chiều dài lịch sử nhân loại.

·    Trí tuệ thường được thể hiện qua sự sáng tạo, và sự sáng tạo có mặt ở khắp mọi nơi: từ những món ăn mới, những mẫu thời trang mới, những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, cho đến những công trình kiến trúc vượt thời gian…

·    Đến thời cận đại, nhân loại chứng kiến sự bùng nổ của trí tuệ: những khám phá khoa học, những cuộc cách mạng công nghiệp, nền giáo dục phổ quát chú trọng vào trí tuệ vật chất… đã thay đổi bộ mặt của trái đất một cách nhanh chóng, dẫn đến thế giới hiện đại ngày nay. Đó chính là sức mạnh Địa đạo.

Chính vì vậy, trong khi Thiên đạo tạo ra những con người có ý chí mạnh mẽ nhất, Nhân đạo tạo ra những nhà hiền triết khôn ngoan và từ bi nhất, thì Địa đạo tạo ra những con người thông minh và sáng tạo nhất thế giới.

·    Đó là những Pythagore, Copernicus, Da Vinci, Newton, Faraday, Mendeleev, Einstein, Edison, Tesla… và vô số những bộ óc vĩ đại khác.

Khai thác vật chất là thế mạnh của người Địa đạo. Nhưng ngược lại, vật chất cũng có thể là cái bẫy khiến con người trầm luân trong đó.

·    Tiền bạc thì dễ hiểu rồi. Vàng sinh ra trong lòng đất, tiền bạc cũng là kết tinh của Địa đạo. Những người Địa đạo thường giỏi hơn trong việc tạo ra tiền bạc ở cõi trần này, các tỉ phú công nghệ của thời hiện đại thuộc nhóm này. Nhưng có tiền thì dễ, buông bỏ tiền mới khó. Người làm ra tiền, nhưng lại bị nó chi phối; tâm bị chi phối, thì không thể đắc đạo.

·    Và có những thứ vô hình mà vẫn là vật chất. Ví dụ như những nhà khoa học chìm đắm trong các nghiên cứu về thế giới vật chất, những nghệ sĩ say mê vẻ đẹp của hình tướng, âm thanh… hay những kiến trúc sư, kỹ sư xây hết công trình này đến công trình khác…

·    Vấn đề của vật chất là sự thiên biến vạn hóa, nói cách khác là nó có thể biến đổi vô hạn (“bát quái biến hóa vô cùng”), và người ta có thể lạc lối trong mê cung này trong vô lượng kiếp sống mà không tìm thấy đường ra, hay không thấy sự cần thiết của việc tầm Đạo. Theo một cách nói, người ta gọi đây là ‘xảo trí’ (intellect); đối ngược với ‘minh triết’ (wisdom), đơn giản mà thông tuệ.

Nếu Thiên đạo là Nhật, Nhân đạo là Nguyệt, thì Địa đạo là Tinh, là vô số vì sao trên bầu trời vô hạn bao la.

 

5. Luận Tam đạo:

Ba loại tư duy xuất phát từ các nguyên lý Đơn nhất- Phân cực- Biểu lộ, với các tầng nghĩa liên quan đến Bản thể– Quan hệ– Hiện tượng.

·    Tại sao có người thích chính trị, có người thích tôn giáo, có người thích kỹ thuật? Cái khuynh hướng tâm lý của mỗi người dẫn đến lựa chọn của họ, và những lựa chọn khác nhau dẫn đến những cuộc đời khác nhau.

·    Tuy nhiên, Tam đạo ảnh hưởng con người không phải là một Định mệnh, mà thực ra là theo một quy luật của năng lượng, hay quy luật của tâm thức. Và theo nguyên tắc “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”, chính cái năng lượng tâm thức của mỗi người khiến họ bị cuốn vào trong dòng chảy năng lượng tương ứng. Hình ảnh “gió tầng nào, mây tầng ấy” là một minh họa dễ hiểu cho vấn đề này.

·    Mặt khác, Tam đạo cũng không phải là ba nhóm người tách biệt tuyệt đối. Mỗi con người đều mang cả ba loại tư duy, nhưng ở những tỷ lệ khác nhau, tạo ra những khuynh hướng khác nhau trong suy nghĩ và hành động. Các ví dụ được đưa ra (Lão Tử, Napoleon…) chỉ nhằm minh họa cho khuynh hướng chủ đạo nổi bật nhất, chứ không phải một cách phân loại cứng ngắc. Năng lượng tư duy khác biệt tạo ra đường đi (đạo) khác biệt, nhưng Tam đạo đều không ngoài Đại Đạo. Điều này giống như 3 dòng chảy (hải lưu) trong cùng 1 đại dương. Vì vậy, đừng hiểu lầm rằng đây chỉ là một sự phân loại.

Thêm vào đó, cấu trúc tư duy là động lực tâm lý sâu xa của con người, từ đó biểu hiện ra mọi hoạt động của xã hội loài người. Điều này có thể được hình dung như 3 loại năng lượng hay 3 loại vector lực dẫn dắt các biểu hiện xã hội. Khi đã hiểu điều này, cấu trúc tư duy cho ta một khung tham chiếu để diễn giải về rất nhiều khía cạnh khác nhau liên quan đến con người… 

Ví dụ như về tôn giáo:

·    Ở phương diện nhân sinh, mỗi tôn giáo có thể được xem là một con đường nhỏ (tiểu đạo) bên trong Nhân đạo, với sự khác biệt đôi chút tùy mức độ ảnh hưởng năng lượng Thiên và Địa. Phật giáo mang đậm dấu ấn của Nhân đạo, trong đó Từ bi và Giác ngộ được đề cao. Các tôn giáo hệ Abraham (Do Thái, Công Giáo và Hồi Giáo) cũng thuộc Nhân đạo, nhưng lại chịu ảnh hưởng mạnh của Thiên đạo, nặng về Thần quyền, phục tùng, thường xảy ra ‘thánh chiến’. Lão giáo thì có ảnh hưởng của Địa đạo, thiên về “thuật”, chú trọng luyện khí, luyện đơn…

·    Khi xét một tôn giáo, thường sẽ có: Nguyên lý tối thượng, Giáo lý và Giáo chúng. Ví dụ trong Phật giáo, thì tương ứng lần lượt sẽ là Phật, Pháp, Tăng (tam bảo). Nguyên lý tối thượng ứng với Thiên, nói về bản thể được tín ngưỡng hay yếu tố khởi phát của tôn giáo đó. Giáo lý ứng với Nhân, giảng giải các mối quan hệ, tương tác, giáo hóa, khuyên răn con người… Giáo chúng ứng với Địa, tạo ra sự biểu lộ đa hình đa dạng của tôn giáo.

·    Bên trong một tôn giáo lại có những sự phân nhánh. Ví dụ như Phật giáo có Tam thừa: Độc giác thừa, Bồ tát thừa và Thanh văn thừa. Độc giác thừa là con đường ý chí, tự giác ngộ, ứng với Thiên. Bồ tát thừa là con đường từ bi, hướng tới chúng sinh, ứng với Nhân. Thanh văn thừa là con đường trí tuệ, học nhiều hiểu rộng mà đắc đạo, ứng với Địa.

Hay một ví dụ về toán học, thuộc Địa đạo:

·    Trong toán học, một định lý thường hình thành qua 3 bước: (1) Tiên đề- (2) Suy luận- (3) Định lý. Tiên đề là khởi điểm có sẵn, không thể hoặc không cần chứng minh, có thể xem là ứng với Thiên. Suy luận là quá trình xem xét và lý giải các mối quan hệ, ứng với Nhân. Kết quả là sự xuất hiện của những Định lý và hệ quả đa dạng, ứng với Địa.

Ta cũng có thể xem xét lĩnh vực chính trị, vốn thuộc về Thiên đạo:

·    Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn có ba nội dung chính: Dân tộc độc lập- Dân quyền tự do- Dân sinh hạnh phúc. Ta có thể diễn giải như sau: Dân tộc độc lập chỉ quyền tự chủ bản thể của quốc gia, ứng với Thiên. Dân quyền tự do chỉ quan hệ không bị trói buộc của người dân trong xã hội, ứng với Nhân. Dân sinh hạnh phúc chỉ sự ấm no trên nhiều phương diện vật chất và tinh thần, ứng với Địa.

·    Ngoài ra, theo cơ chế “tam quyền phân lập”, quyền lực nhà nước được chia thành 3 nhánh Lập pháp- Tư pháp- Hành pháp, xét về chức năng quyền lực thì có thể xem là Lập pháp ứng Thiên, Tư pháp ứng Nhân, Hành pháp ứng Địa. Nhưng khi bộ máy nhà nước được tổ chức thành Quốc hội- Tòa án- Chính phủ, nhìn ở khía cạnh xã hội dường như Quốc hội ứng Nhân (quan hệ con người, dân quyền), Tòa án ứng Thiên (hình phạt, quyết liệt), Chính phủ ứng Địa (hoạt động đa dạng). Điều này cho thấy bản chất đa diện (đa chiều) của vấn đề, và khi thay đổi góc chiếu thì ánh xạ cũng có thể thay đổi.

Thêm vào đó, ta có thể suy ngẫm về dòng chảy của thời đại, được thôi thúc bởi các loại năng lượng khác nhau.

·    Ví dụ: Trong thời kỳ phong kiến, nhà nước mang ý chí áp đặt cao độ, đặc tính của Thiên là chủ đạo và thể hiện rõ nét. Sau đó, các nền cộng hòa và chế độ dân chủ tìm cách cân bằng quyền lực và bảo vệ người dân, Hiến pháp thể hiện ý chí của toàn dân thay vì của một người cầm quyền; mô hình này là biểu hiện của Nhân đạo. Đến thời điểm hiện tại, người ta nói về chính phủ “kỹ trị”, ứng dụng kỹ thuật công nghệ vào quản trị, đây là biểu hiện của Địa đạo.

·    Xét về chiều thời gian trong ý niệm của con người, dường như Quá khứ ứng Thiên (đơn thể- khởi phát), Hiện tại ứng Nhân (lưỡng cực- tương tác), Tương lai ứng Địa (đa hình- biểu lộ). Tuy nhiên, liệu dòng phát triển văn minh thực sự đi theo thứ tự của các nguyên lý này, hay chỉ là một sự trùng hợp, thì còn phải được xem xét kỹ lưỡng hơn.

Đó là nói về ‘đại thiên địa’. Ta cũng có thể tự nghiền ngẫm về ‘tiểu thiên địa’ theo cách tương tự:

·    Đạo giáo cho biết cơ thể con người có tam đan điền (thượng, trung, hạ) và ở mức cao hơn, con người là một ‘tam hợp’ Thần- Khí- Tinh. Huyền bí học phương Tây thì cho rằng con người có Spirit- Soul- Body, tức là Tinh thần- Linh hồn- Thể xác.

·    Ta có thể nhận định rằng Thần ứng với Thiên, Hồn/ Khí ứng với Nhân, Xác/ Tinh ứng với Địa.

Và đương nhiên, xã hội loài người không tĩnh, mà là một hệ vận động có sự tương tác không ngừng nghỉ. Một ví dụ về sự tương tác của các nhóm người thuộc Thiên đạo, Nhân đạo, Địa đạo trong đời sống như sau:

·    Trong thời phong kiến cổ đại, ta có thể bắt gặp sự tổ chức với ba nhóm người: một vị vua/ lãnh chúa ứng Thiên; nhóm quân sư ứng với Nhân; nhóm quan viên thực thi ứng với Địa.

·    Nhóm quan viên thực thi (Địa) thường thì không tranh luận hay khuyên bảo nhóm vua chúa (Thiên), chỉ tìm cách thực hiện công việc sao cho hiệu quả, sau khi quyết định đã được ban ra.

·    Trong khi đó, nhóm quân sư (Nhân) thường đóng vai trò là ‘túi khôn’ cho nhóm vua chúa. Nhóm vua chúa khi cần lựa chọn để đưa ra quyết định thì sẽ hỏi nhóm quân sư. Nhóm quân sư sẽ cân nhắc các khía cạnh của vấn đề, các mối quan hệ lợi hại, tốt xấu, đúng sai, ngắn hạn dài hạn… để đưa ra lời khuyên. Điều này có thể ảnh hưởng đến quyết định được đưa ra.

·    Thông thường thì nhóm quân sư là những người khôn ngoan, vua chúa chịu nghe lời khuyên của họ thì mọi thứ thường tốt đẹp. Trong nhiều trường hợp, những nhà thông thái trở thành thầy giáo của vị vua (ví dụ Aristotle), rất được tôn trọng và tham vấn. Nhưng do sự khác biệt về tư duy chủ đạo, nhóm vua chúa và nhóm quân sư lại thường xuyên vênh nhau về tầm nhìn và ưu tiên. Trong rất nhiều trường hợp, cả lịch sử lẫn văn chương, những lời phân tích hợp lý của nhóm quân sư ảnh hưởng đến mục đích cá nhân hay đụng chạm đến cái tôi của vua chúa. Kết quả thường là xấu cho nhóm quân sư trong trường hợp này; nhưng đồng thời, các vua chúa không nghe lời khuyên đúng cũng rất thường chịu hậu quả về lâu dài.

·    Trong thực tế lịch sử, con người nhận thấy rằng nếu quyền lực quá tập trung mà thiếu kiềm chế, nó dễ dàng bị lạm dụng; từ đó phát sinh ra nhu cầu phân chia và kiểm soát quyền lực. Đó là một trong những động lực dẫn đến các nền cộng hòa và thiết chế dân chủ ngày nay. Hay nói cách khác: dùng Nhân để điều hòa Thiên và chỉ đường cho Địa.

Khi quan sát cuộc sống như vậy, ta có thể thấy rằng các nguyên lý tư duy không thể đứng đơn độc, chúng phụ thuộc và bổ sung cho nhau, trong bản thân mỗi người cũng như trên quy mô xã hội:

·    Thiên cho mục tiêu và định hướng, nhưng Thiên thiếu Nhân dễ thành chuyên quyền bạo ngược...

·    Nhân cho sự điều hòa và minh triết, nhưng Nhân mà không có Thiên dễ thiếu mục tiêu, thiếu Địa thì hành động thiếu hiệu quả...

·    Địa cho sự sáng tạo và khả năng thực hiện, nhưng Địa mà thiếu Nhân dễ thành kỹ trị vô hồn...

Như vậy, khi đã hiểu về cấu trúc tư duy, ta có thể hiểu con người và xã hội con người dưới một góc nhìn sâu sắc và có tính nguyên nhân hơn. Và với hiểu biết đúng đắn, thì con người có thể cải tạo xã hội trở nên tốt hơn. Ví dụ như:

·    Trong đời sống cá nhân, mỗi con người đều cần có mục đích, ý nghĩa sống (Thiên), có các mối quan hệ, tư tưởng, đạo đức (Nhân), có đời sống vật chất phong phú và hoạt động đa dạng (Địa). Sự thiếu hụt một khía cạnh đều gây ra những khó khăn nhất định cho cuộc sống. Ví dụ như một người sống giản dị đạo đức, được tôn trọng, nhưng ray rứt vì không đủ tiền lo cho con ăn học hay chạy chữa trong lúc bệnh tật. Một người khác giàu có, thành công, nhưng đến cuối đời cảm thấy trống rỗng, nhìn cuộc đời như một giấc mộng vô nghĩa, không có mục đích. Hay một người quyền lực, thành công, nhưng đánh đổi bằng cuộc sống gia đình bất hạnh, tuổi già hối hận vì bị chửi mắng, không có người thân bên cạnh… Như vậy, một đời sống lý tưởng có lẽ là khi con người cân bằng cả 3 khía cạnh Ý chí, Tình thương và Trí tuệ; và tìm thấy sự mãn nguyện trong Mục đích sống, Quan hệ con người, và Đời sống thực tiễn.

·    Trong cuộc sống gia đình, ta có những cá thể độc lập (Thiên), với những mối quan hệ vợ-chồng, cha-mẹ-con, anh-chị-em… (Nhân), và một nền tảng vật chất và sinh hoạt đa dạng (Địa). Tương tự như đời sống cá nhân, sự thiếu hụt ở một lĩnh vực sẽ có thể gây mất cân bằng. Một gia đình thiếu hụt thành viên (Thiên), sự xung đột trong các mối quan hệ gia đình (Nhân), hay sự nghèo khó (Địa) đều là những vấn đề lớn ảnh hưởng tới một gia đình. Một gia đình lý tưởng hướng tới sự trọn vẹn ở cả 3 khía cạnh này.

·    Khi suy ngẫm về giáo dục, ta sẽ thấy một sự mất cân đối đáng kể. Giáo dục ngày nay chú trọng quá nhiều vào kiến thức vật chất (Địa), so với mục đích, ý nghĩa sống (Thiên), và các mối quan hệ đời sống, tư tưởng, đạo đức (Nhân). Sự mất cân đối này có lẽ bắt nguồn từ sự sai lệch trong mục đích và ý nghĩa của giáo dục (Thiên), lẫn sự thiếu chú ý về việc hình thành nhân cách và các mối quan hệ của con người (Nhân). Như đã nói, con người không chỉ cần một công việc kiếm tiền (Địa), mà còn có nhu cầu về sự hài hòa trong các mối quan hệ (Nhân) và mục đích, lý tưởng sống (Thiên). Nền giáo dục trong tương lai có lẽ cần xem xét để cân bằng hơn, giúp con người định hướng một cuộc sống trọn vẹn chứ không chỉ quan tâm đến vật chất như hiện tại.

·    Trong tổ chức xã hội, người ta cần nhớ con người chính là nền tảng và trung tâm. Dưới góc nhìn Tam đạo, mỗi một con người đều có những nhu cầu cơ bản: nhu cầu tự chủ về thân thể và lý tưởng (Thiên), nhu cầu tự do tư tưởng và lựa chọn (Nhân), và nhu cầu hoạt động sáng tạo đa dạng (Địa). Những nhu cầu này cần phải được hiểu và tôn trọng vì nó thuộc về bản chất của con người, và khi chúng bị xâm phạm thì sẽ gây ra xung đột và rạn nứt từ bên trong xã hội. Khi hiểu rõ những nhu cầu cơ bản này, con người có thể kiến tạo những thiết chế xã hội hợp lý, đảm bảo về quyền con người (phát sinh từ nhu cầu), từ đó tạo ra một xã hội nhân văn và bền vững.

Đó là một vài ví dụ cho thấy Tam đạo có thể được dùng như một lăng kính để xem xét và điều chỉnh sự thiên lệch trong cuộc sống. Vì là một cấu trúc nền, Tam đạo có thể được ứng dụng trong vô số lĩnh vực khác nhau của đời sống: tổ chức, kinh doanh, chính trị, xã hội, gia đình, khoa học kỹ thuật… Khả năng ứng dụng của Tam đạo có thể phong phú như chính xã hội loài người, vì nó gắn với những tư tưởng nền tảng nhất của con người mà từ đó sự đa dạng đã bắt đầu!

·    Chẳng hạn một trong những vấn đề đáng chú ý nhất hiện nay là sự phát triển của Trí tuệ nhân tạo (AI). Song song với những kỳ vọng về nó, nhiều người lo ngại rằng AI có thể mang đến sự hủy diệt theo nhiều cách, ví dụ như một xã hội toàn trị được hỗ trợ bởi AI, hay thậm chí là một phản địa đàng mà trong đó AI thống trị thay vì phục vụ loài người. Dưới ánh sáng của Tam đạo, các vấn đề này có thể được xem là sự sai lệch khi công nghệ (Địa) quá mạnh mẽ nhưng được sử dụng sai mục đích (Thiên) và thiếu sự định hướng nhân văn của con người (Nhân). Hiểu được điều này, con người có thể phát triển và sử dụng AI như một động lực trí tuệ mạnh mẽ giúp cải tạo thế giới vật chất đúng với mục đích phục vụ con người.

 

 

PHẦN III - TỔNG KẾT

a) Về cấu trúc tam nguyên:

Các hình mẫu về Chúa ba Ngôi, ba vị Thần tối cao, và các nhóm tam nguyên mang nhiều ý nghĩa biểu tượng xuất hiện xuyên suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Đây là một chủ đề thú vị đã thu hút nhiều sự chú ý của các bộ óc triết học lớn trong hàng ngàn năm qua.

·    Từ cuối thế kỷ 19, H. P. Blavatsky đã gây ra tranh luận sôi nổi, với tuyên bố về một nguồn gốc Minh triết cổ xưa chung của thế giới và chỉ ra sự tương đồng trong các ý tưởng về ba Ngôi. Alice Bailey kế thừa và phát triển một hệ thống tâm lý học huyền môn đồ sộ rất đáng chú ý.

·    Tuy nhiên, cả hai đều dựa trên những nguồn mặc khải siêu hình, làm hạn chế sự tiếp cận của những người duy lý.

Mặc dù không thể chứng minh được vấn đề siêu hình và mặc khải thần bí, nhưng bài viết dường như đã tìm ra được một cấu trúc nền tảng chung, một khuôn mẫu nằm bên dưới của các tam nguyên. Đó là một cấu trúc ba bước phát sinh  

(1) Đơn nhất => (2) Phân cực => (3) Biểu lộ

phản ánh tư duy của con người về:

(1) Bản thể – (2) Quan hệ – (3) Hiện tượng

Đó là một khuôn mẫu về tư duy trong trí óc con người.

Một lượng lớn các tam nguyên được khảo sát cho thấy chúng phản ánh những hình chiếu khác nhau của cùng một cấu trúc nền, dù được biểu đạt bằng những ngôn ngữ hay những biểu tượng khác nhau!

·    Nói cách khác: có thể có một hình mẫu chung cho tất cả các tôn giáo và hệ tư tưởng trên toàn thế giới.

Hình mẫu này dường như phản ánh cách mà con người cố gắng hiểu thực tại một cách trọn vẹn:

·    “Bản chất vấn đề này là gì?” => Bản thể.

·    “Nó có những mối liên hệ gì?” => Quan hệ.

·    “Nó biểu hiện ra như thế nào?” => Hiện tượng.

Liệu đây có phải là chìa khóa để giải mã bí ẩn này?

 

b) Về luận giải con người và xã hội:

Việc tìm ra cấu trúc nền đã dẫn đến tam nguyên tư duy (nhất nguyên, nhị nguyên, đa nguyên), hay Tam đạo. Điều này cho phép đào sâu vào chính tư duy của con người.

Ở góc độ cá nhân, người ta có thể tự quán chiếu để hiểu rõ tâm thức của chính mình, hiểu được từng đặc tính chủ đạo của bản thân. Khi hiểu được các đặc tính của bản thân, người ta có thể suy ngẫm về các cơ duyên và lựa chọn trong đời mình. 

·    Khi con người đã hiểu Đạo và tự hiểu mình, thì có thể tỉnh thức mà bước đi trên đường Đạo, thay vì bị dòng đời cuốn đi một cách vô thức. “Hãy tự hiểu mình” chính là một chìa khóa để mở ra cánh cửa đạo.

Ở góc độ vĩ mô, cấu trúc tư duy là nền tảng của toàn bộ nền văn minh nhân loại. Hiểu về nó cho phép ta nghiên cứu về các nền văn minh và các tiến trình lịch sử, như là những hệ quả của cấu trúc tư duy! 

Và đây là một minh họa cho mô hình Tam đạo:

Bài viết này chỉ mới phác họa một số ví dụ trong việc sử dụng cấu trúc tam nguyên nền để đọc hiểu và cải thiện thế giới con người. Đó là một lĩnh vực rất rộng lớn, vẫn còn chờ được nghiên cứu và khám phá thêm.

·    Và biết đâu, khi hiểu rõ tất cả những điều này, con người sẽ có thể kiến tạo được một kỷ nguyên mới của hòa bình và hạnh phúc?

 

c) Câu hỏi lớn về thực tại:

Như vậy, bài viết cho thấy một cấu trúc nền chung có thể được dùng để diễn giải cả thực tại, xã hội lẫn tư duy con người. Cấu trúc Bản thể - Quan hệ - Hiện tượng này dường như là những suy niệm cốt lõi nhất khi tư duy con người cố gắng chạm đến thực tại.

Điều cuối cùng mà bài viết vẫn còn băn khoăn, đó là:

Liệu tư duy của con người đã cấu trúc hóa thực tại, hay chính thực tại đã in dấu trong tư duy của con người?

- Đó là câu hỏi.